iran emrooz (ايران امروز)

موضعگيريهای رسمی در قبال طرح صلح «نقشه راه»:
فلسطينی‌ها: حكومت خودگردان ضمن تأكيد كلی طرح، انتقاداتی را متوجه آن دانسته است كه مهم‌ترين آن، ايجاد پست نخست‌وزيری و كاهش قدرت عرفات بود چرا كه در اين صورت وی به يك رييس‌جمهوری تشريفاتی تبديل می‌شد. از سوی ديگر عليرغم نكات منفی طرح مبنی بر توقف انتفاضه و عدم التزام اسراييل به اجرای مراحل اين طرح مطابق برنامه، تشكيلات خودگردان اين طرح را تنها فرصت برای بازگشت به راه سازش دانسته و اعلام كرد كه در تلاش است تا اين طرح را عملياتی نمايد. در اين راستا تشكيلات خودگردان و جنبش فتح از طريق گفتگو با جنبش حماس در قاهره (نوامبر 2002) تلاش برای زمينه‌سازی اجرای اين طرح را منوط به تداوم اين روش دانسته است زيرا آنها می‌دانند توقف انتفاضه جز با موافقت گروههای جهادی و مردم فلسطين ميسر نخواهد شد زيرا اين طرح توسط اكثر گروههای فلسطينی مردود اعلام شده است.
اسراييل: اين طرح ابتدا از سوی چند تن از مقامات عاليرتبه مورد انتقاد قرار گرفت تا آنجا كه رژيم صهيونيستی ابتدا در حدود 100 مورد اصلاح و درخواست و در مرحله بعدی 15 مورد تغيير در اين طرح را درخواست نموده است تا اين طرح را بپذيرد. در عين حال در يك مانور تبليغاتی از برخی گروههای سياسی خواسته شده است تا عليه اين طرح دست به تظاهرات زده و مخالفت خود را با اين طرح اعلام دارند.
دولتهای عربی: دولت‌های عربی در برابر اين طرح موضعگيری يكسانی نداشته و به طور مشخص مواضع مصر و سوريه در اين خصوص قابل توجه است. مصر می‌كوشد نسبت به طرح مذكور انعطاف بيشتری نشان دهد مشروط بر آنكه تغييراتی اندك از سوی تشكيلات خودگردان در آن ايجاد شود. سوريه ضمن انتقاد از اين طرح تاكنون از رد آن خودداری كرده و وزير خارجه اين كشور در يك اظهار نظر صريح گفته است كه «به اعتقاد ما طرحی در اين زمينه وجود ندارد و آنچه در اذهان رهبران عرب شكل گرفته چيزی جز تصورات واهی نيست و نقشه راه جز آنچه در رسانه‌ها مطرح شده است وجود خارجی ندارد».
عربستان نيز تاكنون اظهارنظر روشنی را ارايه نكرده است و اردن به صراحت حمايت خود را از اين طرح ابراز كرده است ساير كشورهای عربی مواضع مختلفی را اتخاذ كرده‌اند ذكر اين نكته نيز خالی از لطف نيست كه مشخصه اصلی نقشه راه حضور كمرنگ دولتهای عربی در مراحل مختلف آن است.
گروههای جهادی: حماس و جهاد اسلامی به عنوان گروههای مبارز فلسطينی بارها و بارها مخالفت خويش را با اين طرح اعلام كرده‌اند از ديد آنها اين طرح فاقد آن جامعيتی است كه تامين‌كننده منافع مردم فلسطين باشد ضمن آنكه با پايان يافتن نقش عرفات و نياز مجدد به انتخابات عملاً ابومازن نمی‌تواند مدعی قانونی نمايندگی مردم فلسطين باشد.

نگاه جامع‌تر به «نقشه راه»
برای بررسی جامع و بی‌شائبه اين طرح شايد بهتر باشد كه آنرا با ظرف و شرايط سياسی و نيز مدنظر قرار دادن پيشينة تاريخی‌اش مورد مداقه و بررسی قرار دهيم در اين راستا بايد گفت كه اصولاً «نقشه راه» طرحی است كه قبل از حمله به عراق تهيه گرديده است طرح اين مسأله از آنرو حائز اهميت است كه بدانيم اين طرح برخلاف آنچه به عنوان ادامه مسأله «عراق» مطرح می‌شود طرحی است كه قبلاً و در چارچوب استراتژی كلی ايالات متحده برای خاورميانه تدوين شده است نكته ديگری كه بايستی مدنظر قرار داد اين است كه به شكل كلی دو نظر در مورد ماهيت اين طرح وجود دارد:
الف) ماهيت اروپايی ب) ماهيت آمريكايی
الف) استناد آن عده از تحليلگرانی كه معتقدند نقشه راه عمدتاً طرحی اروپايی است، بر اين فرض استوار است كه اصولاً وجود عنصر «زمانبندی دقيق» و نيز اصرار بر تعهدات الزام‌آور دو طرف و نيز تأكيد بر مسائلی چون حقوق بشر از ويژگی‌های اروپائيان است.
ب) استناد آن عده از تحليلگرانی كه نقشه راه را طرحی آمريكايی می‌دانند آن است كه حضور مؤثر آمريكا در منطقه و ميدانداری چهره‌های آمريكايی در مراحل مختلف اين طرح خود به خوبی اين نكته را اثبات ميكند ضمن آنكه از ديرباز اين ايالات متحده بوده است كه به نحوی نقش مؤثری را در معادلات خاورميانه بر عهده گرفته است.
در اين ميان اگر نظر معتقدان به «ماهيت اروپايی» طرح را بپذيريم بايستی نقشه راه را «نقشه راه صلح» دانسته و اگر با معتقدان ماهيت آمريكايی «هم‌آوا شويم آنرا «نقشه راه مذاكرات» بدانيم تفاوت ميان اين دو مسير اعلامی در آن است كه در شكل نخست نقشه راه طرحی است كه بايستی الزاماً به اجرای صلح بيانجامد اما در شكل دوم طرحی است كه به عنوان مقدمه مذاكراتی كه ممكن است به صلح بيانجامد، مدنظر قرار می‌گيرد. ذكر اين نكته نيز ضروری است كه در اين تحليل روسيه و سازمان ملل جزيی از جبهه اروپايی محسوب می‌گردند.
اما براستی كداميك از تحليل‌های فوق‌الذكر را می‌توان بر واقعيات موجود منطبق كرد؟ به نظر می‌رسد در يك برآورد كلی نقشه راه طرح اروپايی باشد چرا كه اتحاديه اروپا امروز و خصوصاً پس از شتاب هراس‌انگيز يكجانبه‌گرايی ايالات متحده كه عمدتاً از مشی فكری فلسفی لئواشتراوس و حمايت نئو محافظه‌كاران تغذيه می‌شود بيش از هر زمان ديگری به درك ضرورت حضور مؤثرتر در معادلات منطقه مهم خاورميانه نايل آمده است. دليل ديگری كه ما را به اروپايی بودن ماهيت نقشه راه رهنمون می‌گردد آن است كه فرض قبول اين نكته كه ايالات متحده واقعاً بدنبال برقراری صلح و تأمين منافع طرفين مذاكره باشد با توجه به مشی نئو محافظه‌كاران جديد حاكم بر دولت ايالات متحده اين موضوع تا حدودی غريب می‌نماياند.
خصوصاً آنكه توجه داشته باشيم كسانی همچون دونالد رامسفلد وزير دفاع ايالات متحده همچنان سرزمين‌های فلسطينی را «مناطق به اصطلاح اشغالی» می‌نامد و از نظر بسياری از محافظه‌كاران جديد، غلبه آمريكا بر عراق وضعيت مساعدی را برای اسراييل فراهم نموده است كه در آن نيازی به اعطای امتياز به طرف مقابل نيست كمااينكه همگان بر اين نكته واقفند كه «نقشه راه» به رغم جرح و تعديلاتی كه با درخواست اسراييل و فشار آمريكا در آن صورت گرفته است باز هم درخود دولت بوش مورد سوء‌ظن و ترديد است و اجرای آن به گرفتن امتيازهای بيشتر از فلسطينی‌ها مشروط می‌شود كانداليزا رايس مشاور امنيت ملی دولت آمريكا اخيراً طی سخنرانی در مؤسسه يهودی امنيتی اينترپرايز «نقشه راه» را طرح خوبی برای مذاكرات ندانست چرا كه از نظر وی اسراييل را مقيد می‌كند كه همزمان با اقدامات مثبت فلسطينی‌ها دست به اقداماتی مشابه بزند نه تنها به عقيده خانم رايس بلكه به باور بخش بزرگی از نمايندگان كنگره آمريكا، اين فلسطينی‌ها هستند كه ابتدائاً بايستی امتياز‌های متعددی را به اسراييل بدهند تا آنگاه مذاكرات صلح بر مبنای «نقشه راه» آغاز شود در نامه‌ای كه در همين راستا به امضای 87 نفر از 100 نماينده مجلس سنا و 297 نفر از 435 نماينده كنگره آمريكا رسيده است به دولت بوش هشدار داده شده است كه از هرگونه اعمال فشاری به اسراييل كه هدف آن امتياز‌دهی اوليه و متقابل دولت شارون به فلسطينيان باشد احتراز كند.
با مدنظر قرار دادن نكات مهم فوق اين سؤال به ذهن می‌رسد كه با قبول چنين فرضی چه توجيهی می‌توان برای حضور جدی مقامات دستگاه سياست خارجی آمريكا در مراحل مختلف اين طرح داشت و اصولاً موضع واقعی ايالات متحده در اين رابطه چيست؟ در پاسخ به اين سؤال اساسی بايستی اذعان داشت كه ايالات متحده بنا بر دلايلی كه ذكر آن رفت با ماهيت واقعی «نقشه راه» بدين معنا كه موجب برقراری صلحی پايدار و مرضی‌الطرفين باشد مخالف است و دلايل اين مخالفت نيز ريشه در ساختار فكری محافظه‌كاران و پيوندهای تاريخی ميان ايالات متحده و اسراييل دارد است كه به هيچ وجه اعتقادی به توازن قوا و معادلات به نفع هر دو طرف نيست ليكن در عين حال بايستی اذعان داشت كه ايالات متحده بنا به دلايل ذيل خود را مقيد به حضور در پروژه صلح و اتخاذ «ژست سياسی صلح‌طلبانه» می‌بيند اين دلايل عبارتند از:
الف) مخالفت ايالات متحده با چنين طرحی كه در مواضع اعلامی رسمی در راستای صلح تفسير می‌شود در افكار عمومی به منزله موافقت اين كشور با روند كشتار و سركوب فلسطينيان تلقی شده و با توجه به شرايط ضدآمريكايی حاكم بر منطقه كه اصطلاحاً (گسترش ويروس Pax Americana) ناميده می‌شود چندان عاقلانه به نظر نمی‌رسد.
ب) مخالفت ايالات متحده با طرح «نقشه راه» آخرين ترديدهای مبتنی بر جانبداری ايالات متحده از اسراييل را در شرايطی كه اين كشور همچنان تلاش ميكند خود را يك ميانجی بيطرف نشان دهد به يقين تبديل خواهد كرد.
ج) كناره‌گيری اين كشور از طرح «نقشه راه» باعث تضعيف جايگاه اسراييل در روند مذاكرات خواهد شد خصوصاً آنكه توجه داشته باشيم اسراييل بدون حمايت ايالات متحده از ابزارهای لازم مشروعيت و حقانيت برخوردار نيست.
د) پس از 11 سپتامبر و عزم جدی ايالات متحده بر تسريع روند تغيير خاورميانه به نفع خود يكی از نيازهای اساسی دستگاه ديپلماسی آمريكا وجود كشورها يا عناصر معارض با اهداف به ظاهر انسانی و جهانی ايالات متحده است بروز چنين مخالفتی بهانه لازم برای پيشروی اهداف سياسی و نظامی ايالات متحده در خاورميانه را به دست می‌دهد و با توجه به مشی تاخيری اين كشور به عنوان همپيمان اسراييل در اجرای طرح صلح فرصت لازم را برای قلع و قمع جبهه‌هايی كه ممكن است در طول پروژه مشكل‌ساز باشند را فراهم ميكند. عراق شاهد مثال مناسبی در اين راستا است عامل مهم ديگری كه حسن نيت ايالات متحده در همراهی با كميته چهارجانبه را مورد ترديد قرار می‌دهد آن است كه اين كشور در قبال كارشكنی‌های اسراييل كه در قالب ترور رهبران جهادی آنهم در حين اجرای مذاكرات صورت می‌گيرد سكوت اختيار كرده است حال آنكه اجرای نقشه راه در مرحله اول مبتنی بر ايجاد آرامش و توقف عملياتهايی از اين دست است.
ه) دليل ديگر ايالات متحده در همراهی با كميته چهارجانبه عليرغم مخالفت حقيقی با چنين طرحی در آن است كه ايالات متحده بيم آن دارد كه در صورت مخالفت جدی و كناره‌گيری از چنين طرحی دچار انزوای سياسی شده و اين امر به كاهش نقش اين كشور در جهان بيانجامد اين مسئله از دو جهت تشديد می‌شود اول آنكه به دليل همزمانی اين طرح با قضيه عراق و حوادثی كه منجر به اختلاف اتحاديه اروپا و ايالات متحده گرديده، می‌تواند و اين كشور را تا حدودی در انزوای سياسی قرار دهد. ولی مخالفت و كناره‌گيری دوباره اين كشور به شكل يكجانبه چنين روندی را تشديد می‌كند ديگر اينكه با توجه به آنكه حضور ميانجی اروپايی و سازمان ملل در كنار روسيه و در شرايطی كه مخالفت‌های عرفات نيز تا حدود زيادی بی‌اثر شده است ممكن است اين طرح را با موفقيت‌هايی همراه كند كه چنين امری آنهم در صورت عدم حضور ايالات متحده به تقويت رويای «صلح و امنيت بدون حضور آمريكا خواهد انجاميد امری كه باعث افزايش اعتماد به نفس طرف‌های اروپايی شده و نگرانی مقامات كاخ سفيد را بر خواهد انگيخت ضمن آنكه ضرورت حضور ايالات متحده در معادلات جهانی را با چالش روبرو خواهد كرد نتيجه چنين برآوردی آن است كه كاخ سفيد ضمن همراهی كميته چهارجانبه در چنين طرحی عملاً با اسراييل در ايجاد اشكال و مانع در مسير تحقق اجرای عملی طرح هم‌آوايی ميكند و در بيانيه‌های رسمی خود را حامی اجرای اين طرح معرفی می‌نمايد.