iran emrooz (ايران امروز)

* به تعويق افتادن تصميم‌گيري تركيه در مورد همكاري با آمريكا و برنامه واشنگتن براي سپردن اداره عراق به يك ژنرال آمريكايي معادلات و فعل و انفعالات تازه‌اي را دامن زده است

سعيد شروينی
sherwini@hotmail.com
سه شنبه ٢٩ بهمن ١٣٨١

دولت جرج دبليو بوش كه روزهاي جمعه و شنبه گذشته دو رويداد "نامطلوب" يعني گزارش ملايم و معتدل سربازرسان تسليحاتي عراق و تظاهرات بي سابقه در مخالفت با جنگ را با ناخشنودي به تماشا نشسته بود شايد انتظار نداشت كه از تركيه هم خبرهاي "ناخوشايند" بشنود. مقامات واشنگتن پنهان نكرده بودند كه يكي از زمينه هاي تدارك طبق برنامه حمله احتمالي به عراق حضور هر چه سريعتر ٣٥ هزار سرباز در خاك تركيه است.
روز دوشنبه اما ، پارلمان تركيه تصميم گيري در باره اعطاي اجازه به آمريكا جهت استقرار سربازان مزبور در خطوط مرزي با عراق را باز هم به تاخير انداخت. شكست مذاكرات هفته پيش وزراي خارجه و اقتصاد تركيه در واشنگتن براي گرفتن امتيازهاي مالي و اقتصادي بيشتر از آمريكا در ازاي تصميم فوق به نتيجه اي نرسيد. ترك ها از آمريكا كمك مالي و وامي به ارزش مجموعا ٢٠ ميليارد دلار طلب مي كنند تا اقتصاد همچنان بحران زده كشور را رونق و رواجي ببخشند. واشنگتن شفاها حاضر به دادن چنين قولي هست اما تا كنون با خواست آنكارا مبني بر ارائه تعهد كتبي در اين باره مخالفت كرده است. بسان ٩٠ درصد مردم تركيه كه مخالف جنگ عليه عراقند نمايندگان مجلس كه اكثريت آن ها به حزب اسلامي عدالت و توسعه وابسته اند نيز لزوما نظر مثبتي نسبت به چنين جنگي ندارند. طيب رجب اردوغان و ساير رهبران حزب اما اميدوار بودند كه با كسب امتيازات مطلوب از آمريكا بتوانند نظر مساعد نمايندگان را جلب كنند و آن ها را متقاعد سازند كه به خواست هاي لجستيكي و نظامي آمريكا راي مثبت دهند. شكست مذاكرات واشنگتن اما ظاهرا اين تلاش رهبري حزب را ناكام گذاشته است.

در اين ميان ژنرال هاي تركيه نيز گرچه از موافقت آمريكا با خواست خود مبني بر حضور نيروهاي ترك در شمال كردستان در جريان جنگ مطمئن شده‌اند اما شرط و شروط‌هاي اين توافق را چندان خوشايند خود نيافته اند. خواست ارتش تركيه اين است كه نيروهاي آمريكايي از خطوط مرزي تركيه تا مدار ٣٦ درجه در خاك عراق پيش روي كنند و اجازه دهند كه حدفاصل اين دو خط توسط سربازان تركيه اشغال شود. آنها همچنين خواهان اين شده‌اند كه يك ژنرال ترك نيز در ستاد فرماندهي آمريكا در قطر حضور داشته باشد. با توجه به كردنشين بودن منطقه شمال عراق و با اعتنا به اين واقعيت كه حوزه نفت خيز كركوك هم در اين منطقه واقع شده ظاهرا ترك ها با پيشنهاد فوق از يك سو مي خواهند تسلط كردهاي عراق بر كركوك و افزايش قدرت آن ها در عراق پس از صدام را مانع شوند و از ديگر سو ، در معادلات مربوط به استخراج نفت عراق نيز سهمي براي خود دست و پا كنند.

البته در تركيه نيروهايي هم هستند كه كماكان بخشي از شمال عراق را منطقه اي تاريخا متعلق به امپراطوري عثماني (تركيه) مي دانند كه نامشروع و خلاف قرادادهاي بين المللي توسط انگلستان به خاك عراق ضميمه شده است و لذا هنوز مي توان مدعي آن بود. نگراني ها و شك و ترديدهاي كردهاي عراق ، كشورهاي عربي و ايران نسبت به نيات و مقاصد تركيه در قبال شمال عراق ظاهرا سبب شده كه آمريكا ضمن موافقت با مشاركت نيروهاي ترك در اشغال اين منطقه ، فرماندهي اين نيروها را در اختيار خود بخواهد و با حضور مستقل و قائم به ذات آن ها در آن ناحيه موافقت نكند. اين شرط و شروط ها اما ظاهرا با برنامه ها و نيات ژنرال هاي تركيه سازگار نيست و مي توان تصور نمود كه تعويق راي گيري در پارلمان تركيه با اين امر نيز بي ارتباط نبوده باشد.
فراتر از اعتنا به نگراني جمهوري اسلامي و كشورهاي عربي نسبت به حفظ يك پارچگي عراق ، واشنگتن ظرف دو هفته گذشته چه از باب مصالح خويش و چه براي رفع دغدغه مصر و عربستان سعودي به يك تغيير عمده ديگر نيز در سياست خود در قبال آتيه عراق رسميت و قاطعيت بيشتري بخشيده است. ماه دسامبر گذشته با فشار و تلاش واشنگتن بخش بزرگي از نيروهاي اپوزيسيون عراق در لندن گردآمدند تا به توافقي عملي در باره ساختار حكومتي پس از صدام دست يابند و خود را به عنوان آلترناتيوي جدي براي عراق مطرح كنند. تشتت ها و اختلافات عميق ميان اين نيروهاي اپوزيسيون كه اجلاس آنها را چندين روز بيش از زمان معين به درازا كشاند و نيز اين واقعيت كه نيروهاي نه چندان مطمئن از نظر واشنگتن يعني شيعيان تحت نفوذ جمهوري اسلامي و يا كردها در كميته هماهنگ‌كننده اپوزيسيون دست بالا را يافته اند از همان ابتدا حد اتكاي آمريكا به اين اپوزيسيون را با شك و ترديدهايي مواجه كرد. تسلط چنين نيروهايي بر عراق و حمل تعارضات و تناقضات خود به دولت پس از دولت صدام از نظر واشنگتن كه ثبات فوري در عراق و به جريان افتادن سريع فعاليت هاي نفتي را خواهان است به هيچ وجه مطلوب نيست. اين نيز هست كه رياض و قاهره و ... نيز به هيچوجه به قبول محو فرادستي اقليت عرب سني در ساختار حكومتي عراق به نفع شيعيان و يا كردها نيستند.
ظاهرا در اثر همين مجموعه عوامل است كه كالين پاول ، وزير خارجه آمريكا هفته پيش براي اولين بار در برابر يكي از كميسيون هاي مجلس سنا اعلام كرد كه در دو سال اول پس از تسلط آمريكا بر عراق رهبري اين كشور را يك ژنرال آمريكايي به دست خواهد گرفت و با اتكا به ساختارهاي باقيمانده از حزب بعث كشور را اداره خواهد كرد.
اين كه در صورت پيروزي سريع جنگ عليه عراق طرح مزبور براي اداره اين كشور تا چه حد عملي و با واقعيات و شرايط سازگاراست پرسشي است كه پاسخ به آن آسان نيست ، اما از هم اكنون سرو صدا و انتقاد اپوزيسيون عراق را برانگيخته است. شخصيت هايي همچون احمد چلبي و يا كنعان مكيه از "كنگره ملي عراق" كه رابطه تنگاتنگي با واشنگتن و سازمان سيا دارد طرح يادشده را "خيانت به اميدهاي خود" خوانده اند. در تهران و پايتخت هاي عربي كه ظاهرا طرح يادشده قسما براي پاسخگويي به دغدغه هاي آن ها طراحي شده نيز، اولين واكنش ها سرد و منفي بوده اند.
به نظر مي رسد كه اگر تلاش جامعه جهاني براي ممانعت از جنگ آمريكا عليه عراق به نتيجه نرسد، چه سير و روند جنگ ، چه فاجعه انساني ناشي از آن ، همچون سيل آوارگان ، چه برخي فعل و انفعالات ثبات شكن و چه ابهامات و تناقضات در مورد ساختار و ماهيت حكومت دوران پس از صدام مسائلي هستند كه پاسخگويي به آنها براي آمريكا شايد آسانتر از پاسخگويي به پرسش مربوط به بهترين تاكتيك ها و استراتژي هاي جنگ عليه عراق نيست.