در زير چند خصلت بنيادين "انقلاب" را از منظر جامعه شناسي سياسي به دست ميدهيم. خانم تيدا اسکاچ پول (Skocpol)، يکي از صاحب نظران مبحث انقلاب، چنين تعريفي از انقلاب ارائه ميکند: "دگرگوني سريع و بنيادي در ساختارهاي حکومتي و طبقاتي يک جامعه . . . به همراه و تا حدودي توسط قيامهاي طبقاتي از پايين."

آنتوني گيدنز (Giddens) جامعه شناس نامدار انگليسي، نيز انقلاب را چنين توصيف ميکند: "تصرف قدرت حکومتي از طريق روشهاي خشن و توسط رهبران يک جنبش توده اي، و استفاده متعاقب از قدرت کسب شده براي آغاز فرآيندهاي اساسي اصلاحات اجتماعي".
اگر تعاريف گوناگون انقلاب را مورد کنکاش قرار دهيم احتمالا چهار خصلت مشترک و اساسي را ميتوان در آنها تميز داد:

1 ـ نوع دگرگوني هايي که از انقلاب ناشي ميشوند جامع، بنيادين و چند بعدي ميباشند.
2 ـ انقلاب ها معمولا در شکل بسيج وسيع توده اي و نسبتا سازمان يافته ظاهر ميشوند.
3 ـ انقلاب ها معمولا از ابزار خشن و قهرآميزي براي تخريب و تسخير ماشين حکومت مدد ميگيرند. گفتار حاکم بر انقلاب نيز راديکال، خشن و بر هيجان عامه استوار است.
4 ـ انقلابها به نسبت سريع و شتابان انجام ميگيرند.

توضيح اين نکته ضرورت دارد که اين خصلتها، ويژگيهاي ايده آل در انقلابها هستند و بدين معني نيست که الزاما هر انقلاب مشخصي داراي هر 4 وجه باشد و يا حتي در جوانبي با برخي از اينها مخالفت نداشته باشد. چنان که انقلابهاي غيرخشن و يا نسبتا طولاني مدت هم وجود داشته اند.
اصلاحات معمولا در تقابل با انقلاب تعريف شده، يعني هر آنچه انقلابي نيست. بدين ترتيب اصلاح با ويژگيهاي زير هويت يافته است:

1ـ تغييرات جزيي در نظام اجتماعي ـ سياسي، تغييراتي که خود نظام را نشانه نرفته اند.
2ـ در انجام اصلاحات الزاما به بسيج وسيع نيازي نيست. اصلاحات ميتواند توسط حکومت و يا توسط مردم سازمان يافته (جنبش ها) انجام پذيرد.
3ـ اصلاحات معمولا با روشهاي مسالمت آميز و قانوني تحقق مييابند.
4ـ اصلاحات به طور تدريجي و مرحله به مرحله صورت ميگيرند.
تقابل مبحث اصلاح گري در برابر انقلابي گري محصول منازعات نظري درون جنبش کمونيستي در مورد چگونگي نيل به سوسياليسم است. برخوردهاي نظري ميان لنين و کائوتسکي نماد اين تقابل بوده اند. به عبارت ديگر، حرکت در راه سوسياليسم با کدام شيوه ها و ابزار مقدور و عملي بود؟ اکثر اين مباحث حول نکات زير جريان داشتند:

1ـ کاربرد (يا عدم کاربرد) خشونت.
2ـ تحول آرام و تدريجي و يا ناگهاني و ضربتي.
3ـ استفاده (يا دوري) از پارلمان و ديگر نهادهاي اجتماعي موجود.

 
احزاب سوسيال دمکراتيک اروپايي، با اتخاذ راهبرد (استراتژي) رفرميستي انترناسيونال دوم پرچم دار حرکت اصلاح طلبانه چپ شدند. جالب آنکه احزاب کمونيستي (جانبدار اتحاد شوروي) که تا سال 1956 (حداقل در برنامه هاي خود) در موضع انقلاب قرار داشتند، پس از کنگره بيستم حزب کمونيست شوروي و کيش شخصيت زدايي از استالين شکلي از راهبرد اصلاح گرايانه را در دستور کار قرار دادند. اين تغيير روش عمدتا تابعي از سياست خارجي شوروي و نياز آن به همزيستي مسالمت آميز با ايالات متحده آمريکا بود. اين روش به تدريج تئوريزه شد و تحت عنوان "راه رشد غير سرمايه داري" به توجيه مماشات جويي احزاب طرفدار شوروي نسبت به حکومتهاي استبدادي در جهان سوم پرداخت (از جمله به سياستهاي حزب توده پس از انقلاب رجوع شود).

همانطور که حرکات انقلاب متفاوتند در اصلاح گري نيز تفاوتهايي در ميزان تغييرات موردنظر، ميزان بسيج اجتماعي و کاربرد روشهاي غيرقانوني و يا نافرماني مدني وجود دارد. کلام اصلي اين نوشتار آن است که اصلاح و انقلاب تنها در حالت خالص و کامل (گونه آرماني) از يکديگر تمايز کيفي دارند. جنبشهاي گوناگوني موجودند که ميان اين دو قطب قرار ميگيرند و ميبايد آنها را به عنوان پديده هايي مجزا ـ و نه لزوما بخشي از اصلاح يا انقلاب ـ طبقه بندي کرد.

ربرتا گارنر (Garner) ، جامعه شناس و متخصص در جنبشهاي اجتماعي، به عدم کارآيي دو گانه اصلاح ـ انقلاب اشاره کرده و اين فرضيه را که تفاوتهاي ميان تغييرات وسيع يا محدود، روشهاي مشروع يا غيرمشروع، کوتاه مدت و يا درازمدت همواره مشخص و معين است را به نقد ميکشد. وي در رابطه با نقش بسياري از جنبشهاي اجتماعي و حالت بينابيني آنها مينويسد: "جنبش هاي انقلابي ميتوانند با اصلاحات کنار بيايند، جنبشهاي اصلاح گر نيز ميتوانند بذر انقلاب را بکارند. بدين ترتيب، در هر لحظه معين مشکل است که ميان جنبشهاي خواهان دگرگوني کيفي و جنبش هايي که هدف خود را تغييرات محدودتري قرار داده اند فرق گذاشت."

" . . . آن چه که در لهستان و مجارستان به وقوع پيوست را به دشواري ميتوان انقلاب نام نهاد. در واقع آن ترکيبي از اصلاحات و انقلاب بود. در آن هنگام من آن را Refolution  ناميدم. در اين پديده يک عنصر نيرومند و بنيادين تغيير "از بالا" وجود داشت که تحت رهبري اقليتي روشن بين درون احزاب کمونيست عمل ميکرد. اما يک عنصر زنده فشار توده اي "از پايين" نيز حضور داشت . . . رابطه متقابل ]ميان اين دو عنصر[ عمدتا به ميانجي مذاکرات ميان نخبگان حاکم و مخالف صورت گرفت".

اين سياه و سفيد کردن پديده هاي پيچيده اجتماعي و سياسي که در زمينه هاي فکري ـ فلسفي ايراني (نظير دوگانگي خير ـ شر در آيين هاي زرتشت و ماني) ريشه هاي نيرومندي داشته، به تدريج به جهان بيني روشنفکر چپ (و تا حدودي مجموعه روشنفکري سياسي) بدل گرديد. نبايد از خاطر برد که در جوامع کم توسعه که فرهنگ مطالعه و پژوهش چندان گسترش نيافته، اکثريت تحصيل کردگان و حتي روشنفکران به نوعي تنبلي فکري گرايش دارند که وجه مشخصه آن ساده کردن و گريز از تعمق و از بر کردن يک سلسله دانسته هاي عام است. در چهارچوب چنين فرهنگي رواج مفاهيم قطب بندي شده نظير اصلاح ـ انقلاب کاملا قابل درک است. بدين ترتيب، اصلاح طلبي در جنبش راديکال ايران هميشه به عنوان يک زائده ـ هر آنچه "انقلابي گري نيست" ـ مطرح شده است. احسان طبري، نظريه پرداز حزب توده، در يکي از نوشته هاي سالهاي پيش تر خود "رفرميستها" را چنين بيان ميکند:

"اين حرکت سنگ پشتي خزندگان با پرش شاهيني قهرمانان انقلاب، که براي ايجاد تحول بنيادي در نظام هاي مبتني بر استثمار و استعمار به دنبال آرمانهاي بزرگ ميروند، فرق دارد. و تاريخ چه سير خسته کننده و مبتذلي بود اگر در آن تنها ميبايست خزيد . . ." (يادداشت ها و نوشته هاي فلسفي و اجتماعي)
يازده سال پس از اين نوشته حزب توده نه تنها از "آرمانهاي بزرگ" انقلابي عقب نشست، نه تنها از "حرکت سنگ پشتي" اصلاحي دوري جوييد، که گامهاي بلندي در راستاي قهقرا نيز برداشت.

گرچه در سالهاي پيش از انقلاب معدود جريانهاي اسلام گراي اصلاحي ـ همچون نهضت آزادي ـ موجوديت داشتند اما براي ظهور نسل جديد اصلاح گرايي اسلامي ميبايست تا پايان جنگ و فوت آيت الله خميني به انتظار نشست. شکل گيري تدريجي ذهنيت متکي بر اصلاح گرايي در دهه هفتاد خورشيدي و تبلور بيروني آن از سال 1376 منتج از چهار دسته از عوامل بود:

 

تا مدتها پس از انتخابات مجلس ششم درک اصلاح گران بسيار ساده و تک خطي بود. تصور بر آن بود که با تصرف مرحله به مرحله "خاکريز"ها نظام اصلاح خواهد شد. به عبارت ديگر، مساله کليدي همان انتقال مواضع کليدي و نهادها از دست محافظه کاران به دست اصلاح طلبان تصور ميشد. دو سال پس از پيروزي در انتخابات مجلس و "مقاومت" ـ يا تعرض همه جانبه محافظه کاران ـ اين توهم رنگ ميبازد. امروز بخشهايي از اصلاح گران حکومتي به درکها و نتايج تازه اي از معني اصلاحات ميرسند: از اصلاحات جزئي و نهادي به اصلاحات ساختاري راديکال، از راهکارهاي "آرامش فعال" و "بازدارندگي فعال" به "اقدام هماهنگ"، "خروج از حاکميت"، "نافرماني مدني" و "برگزاري رفراندم"، از مردم سالاري ديني به دمکراسي. اين نکته نيز بر بسياري از آنان روشن ميگردد که پس از اين تجارب نقطه عزيمت اصلاح طلبان ميبايد جامعه مدني و نه نهادهاي حکومتي باشد. به عنوان مثال، اکبر گنجي با تاکيد بر اين نکته که "نظريه پردازان واقعي جنبش، در بيرون از دولت (حوزه جامعه مدني) قرار دارند"، بر تاکتيک "نافرماني مدني" صحه ميگذارد: "پرسش اين است که وقتي ]نافرماني مدني و شجاعت مدني[ در جوامع دمکراتيک اخلاقا مشروع تلقي ميشوند، چرا در جوامعي که هنوز با مردم سالاري فاصله زيادي دارند و . . . يک اقليت کوچک فاقد پايگاه اجتماعي، منافع خويش را به اکثريت به شيوه هاي نامشروع تحميل ميکند نبايد با شجاعت مدني به نافرماني مدني اقدام کرد" (اکبر گنجي، اصلاح گري معمارانه).