iran emrooz (ايران امروز)

اتاق‌ گفتگو يا چت‌روم بي‌شك پرجاذبه‌ترين و پركاربردترين بخش اينترنت در ميان كاربران ايراني است. چندي پيش آماري منتشر شد حاكي از آن كه يك‌چهارم حاضران چت‌روم در جهان، كاربران ايراني هستند. اين كه اين آمار چگونه گرفته شده است و تا چه اندازه صحت دارد، خيلي روشن نيست، اما شواهد حاكي از آن است كه پربيراه هم نيست. گشتي در ياهو و پالتاك و مقايسه‌ي آمار اتاق‌هاي فارسي با ديگر اتاق‌ها، يا بررسي نوع كار كساني كه در كافي‌نت‌ها حضور مي‌يابند، خود نشانگر اقبال بالاي ايرانيان به چت‌روم‌هاست.
دو مسنجري كه بيش از ديگران در ايران شناخته شده‌اند، ياهومسنجر و پالتاك هستند. اما كاربرد اين مسنجرها و تيپ افرادي كه در آن‌ها حضور دارند، دست كم بنا به برداشتي كه من تاكنون داشتم، با هم مرزهاي تقريبي مشخص دارند كه تا حدود زيادي به ويژگي‌ها وظرفيت‌هاي‌شان برمي‌گردد.
اتاق‌هاي ياهومسنجر ظرفيت محدودي دارند، امكان مديريت در آن وجود ندارد، نرم‌افزارهاي گوناگوني در زمينه‌ي آن ساخته شده است كه با آن مي‌توان مزاحمت‌هايي را براي كاربران ايجاد كرد. از اين‌رو كساني كه در ياهومسنجر حضور مي‌يابند از پيش مي‌دانند كه امكان يك بحث جدي و طولاني بي‌حضور مزاحمان وجود ندارد، گاه در ميانه‌ي صحبت كسي ميكروفون را در اختيار مي‌گيرد، شروع به فحش دادن مي‌كند يا آهنگ‌ مورد علاقه‌اش را پخش مي‌كند، گاهي هم بدون هيچ صحبتي فقط مانع از گفتگوي ديگران مي‌شود. اين بي‌نظمي و آنارشي حاكم بر آن اما يك ويژگي مثبت هم دارد، در اتاق‌هاي ياهو امكان اخراج مخالفان، البته اگر مجهز به نرم‌افزارهاي كمكي مسنجر باشند، وجود ندارد. و اين ويژگي‌هاي ياهو در مجموع جان مي‌دهد براي كسي كه بخواهد با حضور در ياهومسنجر كمي تفريح و مردم‌آزاري كند: در اتاق‌هاي شب شعر در ميان شعرايي كه با كبكبه و دبدبه مشغول قرائت آخرين شاهكارهايشان هستند، حضور يابد و همه‌ي آن ادا و اطوارها را به باد تمسخر بگيرد. به اتاق‌هايي كه بحث سياسي داغ است سر بزند و از پوچي و بي‌پدر و مادر بودن سياست بگويد و همه‌ي طرف‌هاي درگير را به باد ناسزا بگيرد. و در اتاق اقليت‌هاي ديني و قومي به تمسخر عقايد و باورهاي آن‌ها بپردازد. اين‌ها رفتارهاي معمول در اتاق‌هاي ياهوست. در مورد اين رفتارها قضاوت اخلاقي كردن هم چندان ساده نيست. يكم، اين كه اساساً هويت فردي كه چنين رفتارهايي از او سر مي‌زند مجازي است، و وقتي معلوم نيست ما درباره‌ي كي داريم قضاوت مي‌كنيم، چگونه مي‌توان حكم اخلاقي صادر كرد؟ چه بسا او در دنياي واقعي‌اش با اين شخصيت مجازي فرسنگ‌ها فاصله داشته باشد. دوم، آيا ياهومسنجر اساساً براي تفريح ساخته نشده است؟ همان‌طور كه در دنياي واقعي با نصيحت و موعظه نمي‌توان انتظار داشت مردم آداب اجتماعي را رعايت كنند، در ياهو هم اگر بناست آدابي داشته باشد بايد امكانات جلوگيري از تخطي از آن فراهم شود. دشنام گفتن و شنيدن در دنياي واقعي ناخوشايند است، اما آيا در دنياي مجازي هم كه نه دشنام‌دهنده هويتي حقيقي دارد نه دشنام شنونده چنين است؟ با اين توصيفات مي‌توان درك كرد كه چرا در اتاق‌هاي ياهو ايرانيان بيشتر براي سرگرمي حضور دارند تا براي يك گفتگو يا بحث جدي. به سبب محبوبيت و شناخته‌تر بودن ياهو در ايران، كه عموماً به عنوان اولين سايت اينترنتي براي آموزش معرفي مي‌شود، كاربران مقيم ايران بيشتر از ياهومسنجر استفاده مي‌كنند تا ديگر مسنجرها.
پالتاك گرچه محبوبيتش به ياهومسنجر نمي‌رسد اما بسيار قدرتمند و مستحكم است. شايد شما هم اعلاميه‌هاي و دعوت‌نامه‌هاي حضور در سمينارها و سخنراني‌هاي الكترونيكي در پالتاك را ديده باشيد. ظرفيت نامحدود حضور افراد در اتاق‌هاي پالتاك امتياز مهمي است كه باعث مي شود شما ديگر با اين پيام مشهور ياهو «اين اتاق پر است لطفاً به اتاق‌هاي ديگر سر بزنيد!» روبرو نشويد. كيفيت بالاي پخش صدا و امكانات مديريتي پالتاك هم ويژگي ممتاز آن است. پالتاك به ادمين يا مدير اتاق اين امكان را مي‌دهد كه از كاربر مزاحم امكان نوشتن در صفحه عمومي يا صحبت كردن را سلب كند و حتا شخص خاطي را از اتاق بيرون كند. براي صحبت در اتاق بايد آيكون درخواست صحبت را فشار دهيد، در اين حالت شما در صف كساني قرار مي‌گيريد كه براي صحبت كردن دستشان را بالا كرده‌اند. در واقع با اين امكانات اداره‌ي جلسه حتا از جلسات سخنراني‌هاي حضوري هم آسان‌تر مي‌شود، اگر انصار حزب‌الله مي‌توانند همه‌ي سخنراني‌ها را در ايران به هم بزنند، در پالتاك احتمالاً چند ثانيه‌اي مي‌توانند اعلام حضور كنند تا ادمين فرصت پيدا كند به حساب‌شان برسد. اين امكاناتِ فوق‌العاده‌ي مديريتي باعث شده است كه شخصيت‌هاي مشهور به استفاده از آن با اعلام قبلي دست بزنند، و البته اين اعلام قبلي، براي تميز شخصيت واقعي افراد لازم است. دامنه‌ي كاربرد آن تاكنون بيشتر در ميان ايرانيان خارج از كشور بوده است. چندي پيش ابوالحسن بني‌صدر با حضور در پالتاك به سوآلات كاربران پاسخ گفت و البته سوآلات را بيشتر ايرانيان مقيم خارج از كشور مي‌پرسيدند. شايد مدرن‌تر بودن دنياي مهاجران ايراني كه در آن اينترنت فراگيرتر از ايران است، باعث شده تا بيشتر حاضران در پالتاك را مهاجران تشكيل دهند. برخلاف ياهو كه در اتاق‌هاي معدودي بحث‌هاي سياسي در جريان است، در اكثر اتاق‌هاي پالتاك ايرانيانِ عموماً خارج‌نشين به بحث‌هاي سياسي مشغولند. اختيارات مديريتي بالا در پالتاك ميزان تحمل مخالف را پايين آورده است. به محض اين كه بخواهيد برخلاف جريان آب شنا كنيد، به بيرون پرتاب مي‌شويد. مثلاُ در اتاقي كه سلطنت‌طلب‌ها مشغول بحث سياسي هستند شما ديگر نمي‌توانيد، به شاهنشاه از گل نازك‌تر بگوييد، به محض اين كه شروع به انتقاد كنيد، صفحه‌ي اتاق براي شما بسته مي‌شود، و اين قابل تحمل نيست! آخر چطور مي‌شود بحث سياسي كرد و به سلطنت‌طلب‌ها گير نداد؟ يا اگر در اتاق كمونيست‌ها باشيد بايد مراقب صحبت‌هاي‌تان در قبال كارگران زحمت‌كش يا جناب ماركس باشيد. و اين هم كه البته سخت است!
در استفاده از اينترنت شخصيت‌هاي فرهنگي و سياسي خارج از كشور پيشروتر از نيروهاي داخل ايران هستند. در حالي كه بسياري از خارج‌نشينان سخنراني‌هاي الكترونيكي برگزار مي‌كنند و به وب‌لاگ‌نويسي مشغولند، شخصيت‌هاي مشهور داخل ايران با سفارش نزديكان مرتكب ثبت يك ايميل مي‌شوند و بعد از آن هم احتمالاً چندماه يك بار به آن سر مي‌زند و احياناً آدرس يكي دوسايت خبري را هم ياد مي‌گيرند!
شايد گذشت زمان و گسترش سانسور در ايران باعث شود كه رويكرد به اينترنت در ميان روشنفكران و سياستمداران داخل كشور هم فراگير شود. اگر زماني كه كنفرانس برلين برگزار مي شد، اينترنت در ايران آن‌قدر فراگير بود كه مي‌شد سمينار الكترونيكي برگزار كرد، مي‌توانستيم از آن استفاده‌هاي بيشتري بكنيم. ضمن اين كه آن سوء تفاهم‌ها و رفتارهاي بدوي هم امكان بروز نمي‌يافت.
عدم تماس و گفتگوي نزديك ميان نيروهاي داخل و خارج از كشور باعث برداشت‌هاي كليشه‌اي از هم‌ديگر شده است. نيروهاي داخل ايران، خارج‌نشين‌ها را عموماً‌ سياسيوني فرصت‌طلب و براندازهايي مي‌دانند كه مترصد فرصتي براي حضور و تصاحب قدرت در ايرانند، خارج‌نشين‌ها هم عموماً از ايران تصويري جز جنايت و قتل و سركوب نمي‌بينند، و هر كس در اين فضا فعاليت سياسي مي‌كند اگر خود جنايتكار نباشد، دست كم همراه آنان است. به ندرت شخصيتي از ايران مورد توجه قرار مي‌گيرد و آن هم بيشتر به اين خاطر كه در ايران به زندان افتاده است يا شكنجه شده است.
چت‌روم مي‌تواند وسيله‌اي باشد براي نزديكي و آشنايي بيشتر نيروهاي سياسي داخل ايران با يكديگر و با نيروهايي كه آن سوي مرزهاي ايران در انديشه‌ي ايراني آزادند. اگر نيروهاي داخل و خارج از كشور بتوانند با اين وسيله گفتگو را آغاز كنند، بي‌شك گفتني‌هاي بسياري براي هم دارند، و تجربياتي را درميان خواهند نهاد كه براي آينده‌ي ايران قطعاً بكار خواهد آمد. شايد روزي به يمن امكانات اينترنتي دريابيم كه در ميان نيروهاي خارج از كشور انسان‌هاي انديشمند و فرهيخته بسيارند و در ايران هم، همه جاني و خائن نيستند!