مردمِ ما به بزرگترين دست آورد تاريخي خود يعني فرمانِ تشكيل شوراها در كلية سطوح نائل شدند.

براي نجات از تشنجات فعلي من يك راه به‌نظرم مي‌رسد. راه شرعي، راهِ قانوني، راهِ دنياپسند. مردم واقعاً بايد به‌حساب بيايند، مردم واقعاً بايد سرنوشتِ خود را به‌دست گيرند مردم بايد بتوانند راهي براي زندگي خود پيدا كنند. اين مسئله‌ايست كه علماي ما هفتاد و چندسال با آن مواجه هستند. به‌نظر من انجمنهاي ايالتي و ولايتي در هر شهر، در هر روستا و هر دهكده بايد به‌وجود بيايند و افرادِ مورد اطمينانِ مردم به‌وسيلة خود مردم انتخاب شوند و سرنوشتِ خود را با نظارتِ خودشان به‌دست گيرند.
من در كردستان بودم و تعجب كردم كه چرا به‌حرف اينها كسي گوش نمي‌دهد، مردمي كه داراي خصلتي خاص، مردمِ خوش‌اخلاق، باغيرت، اصيل، اين مردم را تجزيه‌طلب مي‌دانستند، اينها اگر هم تجزيه بشوند به كجا بروند؟ اگر به آنها بگوئيد جدا شويد باز هم به ايران ملحق مي‌شوند. اينها يك حرف داشتند. منطقه و مليتِِ خودمان و سرنوشتِ خودمان دستِ خودِ ما باشد. طاغوتيان نمي‌خواستند كه به زبانِِ خودمان حرف بزنيم. آنها از ما ماليات مي‌گرفتند و شمالِ تهران را زيبا مي‌كردند. آيا اين حرفها درست نبود؟ ما هم به دردِ دلِ آنها گوش داديم و گفتم كه سرنوشتِ خودتان دستِ خودتان و مالِ خودتان و اكنون هم انتخاباتش به‌پايان مي‌رسد و هر اشكالي هم كه پيش بيايد خودشان مي‌دانند، اين مسئله بايد در همة ابعادِ مملكت پياده شود. عده‌اي گفتند كه كمونيست‌ها نفوذ پيدا مي‌كنند، بكنند، وحشتي وجود ندارد، وحشتي كه رژيم سابق از كمونيسم داشتند، الان هم هست، در حالي كه كمونيست هيچ چيز نيست، هر چه توسري بيشتر بخورد، هر چه بيشتر به او فشار بيايد قوي‌تر مي‌شوند. چون اسلحة مظلوميت از هر سلاحي قوي‌تر است. كمونيسم مولود استبدادِ سياسي و اجتماعي و ديني است، در هر كشوري كه استبداد و محروميت بود چهرة دين مسخ شد كمونيسم تشكيل مي‌شود. مسئلة كمونيسم غير از مسئلة علمي يا غير علمي ماترياليسم است. اگر ما در مقابل كمونيسم بگوييم كه نمي‌توانيم مقابله بكنيم در واقع اسلام را ناقص مي‌دانيم و يا نشناخته‌ايم ….
مسئلة انجمنهاي ايالتي و ولايتي بحمدالله شبِ گذشته با امام مورد بحثِ و بررسي قرار گرفت و چاره‌انديشي شد كه مردم در سرنوشتِ خود بايد حاكم باشند. ايشان فرمودند كه بايد تشكيل شود، نه دولت مي‌تواند مقابلِ امرِ ايشان كه امر معتبرِ مرجعي است كه مردم به مرجعيت قبولش دارند مخالفت كند و نه هر كسِ ديگر.

برادرانِ عزيز! جناب آقاي دكتر سيد عبدالكريم لاهيجي، جناب آقاي محمد مجتهدِ شبستري، جنابِ آقاي طاهر احمدزاده، جناب آقاي دكتر علي‌اصغر حاج سيد جوادي، جناب آقاي دكتر ناصر كاتوزيان، جناب آقاي دكتر حبيب‌الله پيمان.
چنانكه باخبر شده‌ايد موضوع تشكيل شوراهاي محلي و شوراهاي ولايتي و ايالتي از طرف اينجانب به حضرتِ امام پيشنهاد و مورد تأييد معظمٌ‌له قرار گرفت.
براي نيل به اين مقصود ابتدا محتاجِ طرح و تفصيل جامعي هستيم. به‌نظرم رسيد از شما برادران تقاضا كنم با يك نشستِ اختصاصي ٣ تا ۴ روزه و تبادل نظرهاي لازم، طرحِ قابلِ اجرائي تنظيم و در اختيار اينجانب قرار دهيد. به آقاي علي بابائي مأموريت داده‌ام به دعوت آقايان اقدام و پي‌گيري و مباشرت امر را داشته باشد.
اميدوارم زودتر از ١۵ الي 20 روزِ آينده طرحِ جامعِ اين كار را تهيه و تسليم فرمايند، در خاتمه آقايان مي‌توانند در صورتِ تمايل و ضرورت ٣ يا ۴ نفر ديگر از اهلِ خبره و ذيصلاح را به همكاري دعوت نمايند.

سيد محمودِ طالقاني
(كتاب طالقاني و تاريخ)

صدها بار من گفتم كه مسئلة شورا از اساسي‌ترين مسائلِ اسلامي است. حتي به پيغمبرش با آن عظمت مي‌گويد، با اين مردم مشورت كن، به اينها شخصيت بده، بدانند كه مسئوليت دارند، متكي به شخصِ رهبر نباشند ولي نه اينكه نكردند، مي‌دانم چرا نكردند، هنوز هم در مجلس خبرگان بحث مي‌كنند در اين اصلِ اساسي قرآن، كه به چه صورت پياده شود: بايد، شايد، يا اينكه مي‌توانند. نه، اين يك اصلِ اسلامي است، يعني همة مردم از خانه و زندگي و واحدها بايد در كارهايشان با هم مشورت كنند. علي مي‌فرمود «من استبد برأيه هِلَكَ» هر كه در كارهاي خودش استبداد كند هلاك مي‌شود. «من شاورالرجال شاركهم في عقولهم». وقتي من يك ديد دارم با يك نفر از شما با دو نفر، با ده نفر وقتي مشورت مي‌كنم، ده ديد پيدا مي‌كنم، ده عقل به عقلِ خودم ضميمه مي‌كنم، چرا نمي‌شود؟ نمي‌دانم! امام دستور مي‌دهد، ما هم فرياد مي‌كنيم، دولت هم تصويب مي‌كند، ولي عملي نمي‌شود، مگر در سنندج كه اين شوراي نيم‌بند تشكيل شد، ضرري به جائي رسيد؟ و مي‌بينيم آنجا نسبتاً از همة مناطق كردستان آرامتر است، يعني گروه‌ها و افراد دست اندركار شايد اينطور تشخيص بدهند كه اگر شورا باشد ديگر ما چه‌كاره هستيم؟! شما هيچ!! برويد دنبال كارتان، بگذاريد اين مردم مسئوليت پيدا كنند، اين مردمند كه كشته دادند، اينهائي كه اينجا خوابيده‌اند از همين توده‌هاي جنوب شهر بودند، منطقِ اينها بود، مي‌گويند در كارخانه‌ها اخلال مي‌شود، خوب يك مرتبه اخلال بشود، آن اصل مهمتر از اين است كه در يك كارخانه اخلال بشود اگر در يك كارخانه اخلال شد، شورا را تعطيل كنيد، چرا؟
وقتي مردم از مسئوليت خارج شدند، شما برادر، شما كاسب، شما كارگر، شما بازاري، شما كشاورز مي‌گوئيد خوب به ما چه، خودشان دارند كارشان را مي‌كنند، نه وظيفة يك‌يك شماست و اگر مي‌كرديم، و اگر مي‌كرديم، و اگر مي‌كرديم! كه خيلي زمينة براي كارها داشتيم و هنوز هم داريم. شايد بعضي از دوستانِ ما بگويند: آقا شما چرا اين مسائل را در ميانِ تودة مردم مطرح مي‌كنيد؟ بيائيد در مجلسِ خبرگان! مي‌گويم بين موكلين شما مطرح مي‌كنم اينها هستند كه ما را وكيل كردند، مي‌دانيد براي چه وكيل كردند؟ ما نسبت به اينها مسئوليت داريم بايد دردها، انديشه‌ها، بدبختي‌ها، ناراحتيها، عقب‌ماندگي‌هاي اين مردم را جبران كنيم. اميدوارم همة ما هشيار شويم، خودرأيي و خودخواهي را كنار بگذاريم، گروه‌خواهي، فرصت‌طلبي و تحميل عقيده يا خداي‌نخواسته استبداد زير پردة دين را كنار بگذاريم و بياييم با مردم با دردمندها، با رنج‌كشيده‌ها، با محرومها، همصدا شويم …

براي پيشبردِ سريع برنامه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، عمراني، بهداشتي، فرهنگي، آموزشي و ساير امور رفاهي از طريقِ همكاري مردم با توجه به مقتضياتِ محلي ادارة امورِ هر روستا، بخش، شهر، شهرستان يا استان با نظارت شورائي به نام شوراي ده، بخش، شهر، شهرستان يا استان صورت مي‌گيرد كه اعضاي آن را مردمِ همان محل انتخاب مي‌كنند.
شرايطِ انتخاب‌كنندگان و انتخاب‌شوندگان و حدودِ وظايف و اختيارات و نحوة انتخاب و نظارتِ شوراهاي مذكور و سلسله مراتب آنها را كه بايد با رعايت اصول وحدتِ ملي و تماميتِ ارضي و نظام جمهوري اسلامي و تابعيت حكومت مركزي باشد قانون معين مي‌كند.