ايران امروز

زياد ضمن سياست شيعه‌ستيزيِ بسيار خشني كه درپيش گرفت، براي ادارهء ايران شيوه‌هائي اتخاذ كرد كه رضايت خاطر ايرانيان را به دنبال داشت. او براي نخستين بار- پس ازفتوحات عرب- به ايرانيانِ تحت سلطه اجازه داد وارد دستگاههاي اداري دولت عربي شوند؛ گارد ويژه‌اش را از جوانان ايراني تشكيل داد؛ ادارهء ماليات بصره و كوفه را به ايرانيان سپرد؛ و دست شماري از بقاياي دستگاه بروكراسي ساساني را در بصره و كوفه و ديگر نقاط ايران باز گذاشت تا درجهت ادارهء كشور به او ياري كنند. مشاوران او نيز عموما از ميان همين ايرانيان بودند؛ و درميان آنها مردي به نام «شيرويه اسواري» كه در بصره اقامت داشت، از نفوذ بسيار زيادي در دستگاه زياد برخوردار بود. شيرويه براي خودش كاخي را در بصره ساخت كه به آن «هزاردر» ميگفتند. زياد هرگاه در بصره بود، روزهايش را در كاخ شيرويه ميگذراند. جاحظ مينويسد كه زياد به قدري به شيرويه علاقه داشت كه نام چند تا از فرزندان نرينهء خاندانش را شيرويه نهاده بود. زياد همچنين «مرجانه»- مادر فرزندش عبيدالله- را به همسري شيرويه درآورد. مرجانه يك زن زرتشتي از اسيرشدگان و به بردگي افتادگان ايران بود. ايرانيان بصره عبيدالله را «پسر مرجانه» ميگفتند؛ و عربها نيز اورا «ابن مرجانه» ميناميدند. شايع بود كه او نه فرزند زياد بلكه نامشروع (به عربي: دَعِي) است. ظاهرا اين صفت ازآن رو برزبانها بود كه كساني عبيدالله را فرزند نامشروع شيرويه ميدانستند، و ادعاي زياد مبني برآنكه عبيدالله فرزند وي است را قبول نداشتند.

عبيدالله زياد ازكودكي درخانهء شيرويه اسواري پرورش يافته بود؛ و شيرويه چنان بر او تأثير نهاده بود كه عبيدالله- به نوشتهء جاحظ- حتي در سخن گفتن از ايرانيان تقليد كرده حرف «ح» را «هـ » تلفظ ميكرد. او نسبت به خاندان پيامبر اسلام كينه‌هاي شديدي داشت. اين كينه‌ها نميتوانسته به‌دور از تلقينهاي شيرويه و ديگر ايرانيانِ دوروبر او و تلقينهاي مادرش مرجانه بوده باشد. اينك مأموريت مقابله با اعضاي خاندان پيامبر به چنين مردي واگذار شده بود و او ازبصره به سوي كوفه به راه افتاد تا اين مأموريت را به سرانجام برساند. ازآنجا كه اوگمان ميكرد كه كوفه دردست نمايندهء حسين باشد و ورودِ آشكار او به شهر برايش خالي ازخطر نباشد، تصميم گرفت كه بطور ناشناس وارد شهر گردد؛ و براي اين منظور فقط چندتني از خواصش را برداشته با چهره‌هاي پوشيده و درهيئتِ بدويان وارد شهر شدند. مردم كوفه كه بعد از بيعت با مسلم ابن عقيل منتظر قدوم امام حسين بودند، و مسلم به آنها گفته بود كه حسين در همين روزها وارد شهر خواهد شد، چون عبيدالله زياد و همراهان چندنفريش را با چهره‌هاي پوشيده درحال گذر از خيابانها متوجه كاخ فرمانداري ميديدند، به گمان اينكه وي امام حسين است به پيشوازش ميرفتند و به او «السلام عليك يا ابن رسول الله» ميگفتند ودر پشت سرش حركت كرده شعار ضد اموي ميدادند. عبيدالله درسكوت كامل به راهش ادامه داد و به‌سادگي وارد كاخ فرمانداري شده مستقر گرديد، وازفراز بام كاخ خطاب به انبوه جمعيتي كه دركنارِ كاخ گرد آمده بودند و هنوز گمان ميكردند كسيكه وارد كاخ شده حسين باشد، طي يك سخنراني كوتاه وكوبنده حضور خويش و تصميم به سركوب هرگونه مخالفت با يزيد را به اطلاع مردم كوفه رساند.
 
با ورود عبيدالله به كوفه، مسلم ابن عقيل خانهء مختار را ترك كرده وارد شهر شد و درخانهء يكي از بزرگان شيعه به نام هاني ابن عُروَه اسكان يافت. يكي از شيعيان به نام شريك اعور كه از دوستان هاني و از آشنايان عبيدالله بود به مسلم پيشنهاد كرد كه به بهانهء اينكه بيمار است به خانهء هاني رفته بستري شود، و اطمينان دارد كه عبيدالله به عيادت او خواهد آمد. او به مسلم گفت كه چون عبيدالله بيايد و بنشيند هرگاه از من شنيدي كه آب طلبيدم بيرون آي و عبيدالله را با شمشير بكش. نقشهء شريك كارگر افتاد. عبيدالله براي عيادت او به خانهء هاني رفت. شريك طبق قرار قبلي كه با مسلم داشت آب طلبيد، ولي مسلم براي كشتن عبيدالله نجنبيد. شريك سه بار آب طلبيد، ولي مسلم درخود آمادگي حمله بر عبيدالله را نيافت. شريك باز فرياد برآورد كه «من آب ميطلبم و به من نميدهيد. آب به من بدهيد حتي اگر سبب كشته شدنم بشود». با اينحال مسلم بي‌حركت نشسته بود. عبيدالله سخن شريك را اشاره پنداشت و احساس خطر كرده برخاسته قصد رفتن كرد. بعد از رفتن او مسلم در پاسخ به شريك كه چرا با وجودي كه زمينه فراهم بوده ازكشتن عبيدالله زياد خودداري ورزيده است، گفت كه خوش نداشت ويرا ترور كند؛ زيرا درآن لحظه‌ها اين سخن پيامبر را به ياد آورد كه ايمانداري و ترور مسلمانان منافي يكديگرند و هيچ انسان مؤمني يك شخص مسلمان را غافلانه و بيخبر ترور نمي‌كند.
 
عبيدالله زياد جاسوسي را مأموركرد تا محل استقرار نمايندهء حسين را بيابد. او سه هزار درهم به اين جاسوس داد وگفت وقتي نمايندهء حسين را يافتي بگو كه از اهالي حمص شام و از هواداران حسين هستي واين مبلغ را به قصد كمك به او ميدهي. اين جاسوس در شهر به هركدام ازشيعيان سرشناس ميرسيد خودش را هوادار حسين معرفي ميكرد و ميگفت آمده است تا با نمايندهء حسين بيعت كند. سرانجام توانست يكي از افراد مورد اعتماد مسلم را خام كند و از او بخواهد كه ويرا به نزد مسلم ببرد. جاسوس به اين ترتيب خانهء محل استقرار مسلم و شخص مسلم را شناخت و به عبيدالله زياد اطلاع داد. عبيدالله زياد چون دانست كه مسلم در خانهء هاني مخفي است هاني را به بهانهء اينكه طالب ديدارش است به حضور طلبيد، و از او پرسيد كه مسلم ابن عقيل كجا است! هاني اظهار بي‌اطلاعي كرد. عبيدالله جاسوسش را حاضرآورد، و هاني با ديدن او فهميد كه امر مسلم افشا شده است، و گفت: من مسلم ابن عقيل را به خانه‌ام دعوت نكرده‌ام، ولي او به خانهء من وارد شده و خودش را برمن تحميل كرده است، ومن بخاطر حفظ ذمتم مجبور بوده‌ام از او حمايت كنم تا به هرجا بخواهد برود. عبيدالله گفت: اورا به ما تحويل بده. هاني گفت: من نميتوانم مهمانم را كه به من پناه آورده است به تو تحويل دهم تا ويرا بكشي. عبيدالله به خشم شده ويرا زد و بينيش را با چوبدستي شكست و دستور داد او را به زندان افكندند؛ و براي آنكه از شورش افراد قبيلهء وي جلوگيري كند، يكي از بزرگان قبيله‌اش را با رشوهء كلاني مأموركرد تا به هر وسيله‌ئي باشد قبيله را آرام سازد.
 
با افشا‌شدن كار مسلم ابن عقيل وگرفتار‌شدن هاني هواداران حسين راهي نداشتند جز آنكه تاريخ شورش را به جلو اندازدند و به انتظار وصول حسين ننشينند. ولي عبيدالله زياد در هفتهء اخير اقدامات لازم را براي مواجهه با حركتهاي هواخواهان حسين به‌كار گرفته شمار قابل توجهي از رؤساي قبايل كوفه را با وعده‌ها و بخششها به حمايت خويش و برخي را به بيطرفي كشانده بود. شورش شيعيان حسين با شركت 4 هزار مرد به فرماندهي مسلم ابن عقيل آغاز شد؛ و اين در حالي بود كه 18 هزار مرد رسما براي حمايت از حسين ثبت نام كرده بودند. اين عده شعاردهان راهي كاخ فرمانداري شدند و كاخ را در محاصره گرفتند. دراين ميان برخي از رجال پرنفوذ قبايل كه رشوه‌هاي كلان ووعده‌هاي خشنودكننده‌ئي از عبيدالله دريافت كرده بودند با افراد قبايلشان كه همراه مسلم بودند حرف زدند تا آنها را متوجه خطر دشمني با امويان و بيهوده بودن تلاششان درراه دستيابي حسين ابن علي به قدرت سياسي، و زيانبار بودن عواقب حركتهاي ضد اموي نمايند. اين اقدامِ كارگر افتاد، و شورشيان دسته دسته از مسلم كناره گرفتند. تا شبانگاه آنروز همهء همراهان مسلم ويرا رها كردند و او تنهاي تنها ماند، و چاره را در فرار و مخفي‌شدن ديد تا از دستگيري برهد. او كوچه‌هاي كوفه را نميشناخت، و نميدانست كه خانهء دوستان و دشمنان بني‌هاشم كدامند. ولي به ناچار راه كوچه‌ها را درپيش گرفت شايد مخفيگاهي بيابد. عبيدالله جارچيانش را مأمور كرد تا ندا بزنند كه هركس به مسلم پناه دهد يا مسلم در خانه‌اش يافت شود، خانواده و قبيله‌اش مورد كيفر شديد واقع خواهند شد. مسلم بر هرخانه‌ئي كه در زد در را بر رويش نگشودند. تشنگي بر او زورآور شد و برخانه‌ئي در زده قدري آب طلبيد. پيرزني بيرون آمد و به او آب داد، ولي مسلم آب را در دست گرفته در انديشه شد. پيرزن چون ديد كه او نميخواهد آبش را بنوشد و برود گفت: نشستن تو دراينجا درست نيست. برخيز و برو. گفت: «من در اين شهر بزرگ نه كسي را دارم و نه خانه‌ئي را ميشناسم كه به من پناه بدهد. من مسلم ابن عقيل‌ام كه وعده‌هاي دروغين و فريباي مردم اين شهر مرا به اين روز افكنده است. اگر ممكن است مرا در خانه‌ات راه بده». زن ويرا به خانه برده پنهان كرد. پسر اين زن از وجود مسلم در خانه‌شان اطلاع يافت، و خبر را به محمد ابن اشعث (برادرزن امام حسن و رئيس قبيلهء شيعيِ كنده) رساند، و محمد ابن اشعث اين خبر را به عبيدالله زياد داد. عبيدالله زياد شخص محمد ابن اشعث را مأمور دستگيري مسلم ابن عقيل كرد و كساني از خويشاوندان امام حسين را نيز همراه او فرستاد. چون خانه در محاصره افتاد مسلم با شمشيرش ازخانه بيرون شد تا ازخودش دفاع كند. او ابتدا جانانه به دفاع ازخود پرداخت تا دهانش به ضرب شمشير پاره شد وچندتا از دندانهايش فروافتاد وچند زخم ديگر برداشت. مقاومت يك‌تنهء وي بيهوده بود و او جز تسليم هيچ راهي درپيش نداشت. او خود را به محمد ابن اشعث تسليم كرد و ازاو تعهد گرفت كه به قتلش نرسانند. چون تسليم شد شمشيرش را برگرفتند، دستهايش را از پشت بستند، و برقاطري نشانده به‌كاخ فرمانداري بردند. طبري مينويسد كه وقتي شمشير مسلم را گرفتند و دستهايش را برگردنش حلقه كرده بستند، دانست كه درنظر دارند او را بكشند. درحاليكه اشك از چشمانش جاري بود گفت: انا لله وانا اليه راجعون. عمرو پسر عبيدالله ابن عباس (از عموزادگان مسلم) كه همراه محمد ابن اشعث بود به مسلم دلداري داده گفت: كسيكه درطلب امري چنين بزرگ آمده است نبايد در برابر چنين پيشامدي خويشتنداريش را از دست بدهد. مسلم گفت: «من نه براي خودم بلكه براي حسين ميگريم كه اكنون در راه كوفه است».
 
مسلم را محمد ابن اشعث به كاخ فرمانداري برد. بردرِ كاخ چشم مسلم به خمرهء آب افتاد و آب طلبيد. مردي از نگهبانان گفت: «آب اين خمره خيلي هم خنك است، ولي يك قطره ازآن را نخواهي چشيد تا به جهنم درافتي». مسلم گفت: توكيستي كه چنين ميگوئي؟ گفت: «من فرزند كسي‌ام كه تو خوب ميشناسيش. من فرزند همانم كه وقتي تو از حق رو برتافتي او حق را شناخت، و وقتي تو از فرمان امام سرپيچيدي از امام اطاعت كرد، و وقتي تو برضد امام شوريدي او دركنار ياران امام ايستاد. من مسلم ابن عمرو باهلي‌ام». چون مسلم را وارد كاخ كردند، محمد ابن اشعث به عبيدالله زياد گفت كه به مسلم امان داده و تعهد سپرده است كه به قتلش نرساند. عبيدالله زياد گفت: «ما تو را نفرستاده‌ايم كه به او امان بدهي. ما گفتيم بروي اورا دستگير كرده بياوري؛ بقيهء تصميم با ما است نه با تو». آنگاه رو به مسلم كرده به او پرخاش كرد كه چرا مردم را برضد امام شورانده و درصدد تضعيف دولت اسلام و ازميان بردن وحدت مسلمين و ايجاد تفرقه برآمده است؟ مسلم كه ميدانست اميدي به زنده ماندنش نيست، به وي پاسخهائي داد وگفت: «مردم اين شهر چون از دست ستمهاي پدر تو به ستوه آمده بودند از ما دعوت كردند كه براي برقرار كردن عدل و انصاف به كوفه بيائيم و ما آمديم تا عدل را به ميان مردم برگردانيم». عبيدالله زياد گفت: «اي فاسق! تو كجا و عدالت اسلامي كجا! مگر تو نبودي كه تا ديروز در مدينه مشغول ميگساري بودي؟ حالا آمده‌اي كه عدالت را با خود براي مردم بياوري؟».
 
سخن درميان مسلم و عبيدالله زياد به پرخاش و دشنام كشيد. بعد ازآن عبيدالله زياد دستور داد ويرا بر بام ببرند و ازفراز كاخ به زير افكنند. او به يكي از عرباني كه درحين محاصرهء خانهء هاني از دست مسلم زخم خورده و سرش شكافته شده بود، گفت: برو و سرش را از تن جدا كن. آن مرد بر بام كاخ سر مسلم را بريد و سر و جسد را از فراز كاخ به زير افكندند. پس از قتل وي هاني را به ميدان شهر برده سرش را از تن جدا كردند. جسدهاي بي‌سر اين دو را مأموران عبيدالله زياد از پاهايشان گرفته در كوي و برزنهاي كوفه برزمين كشانده جارزنان به نمايش نهادند..
 
با اعدام مسلم و هاني شورش برنامه‌ريزي شدهء هواخواهان امام حسين درنطفه خفه شد. بعد ازآن شيوهء ارعاب گسترده‌ئي دركوفه پيروي شد، دسته‌جات گشتي درسراسر شهر پراكنده شدند، و دروازه‌هاي شهر برروي آيندگان و روندگان بسته شد. دستور عبيدالله زياد چنان بود كه هركه از شهر بيرون برود ويرا بگيرند و بكشند، و هرفرد مشكوكي را درشهر بيابند فورا دستگير كنند و به قتل برسانند. از جمله افراد مشكوكي كه به دنبال اين فرمان به قتل رسيدند يك بدوي از همه‌جا بيخبر بود كه براي گرفتن طلبي كه از يكي از آشنايانش داشت وارد كوفه شده بود و توسط مأموران گشتي عبيدالله زياد دستگير و اعدام شد.
 
۴- انتقال امام حسين از مكه به كوفه
مسلم ابن عقيل درنامه‌اش به حسين اطمينان داده بود كه مردم كوفه هواخواه اويند، 18 هزار مرد با او دست بيعت داده‌اند، شهر كاملا در اختيار اواست و حسين بايد تا دير نشده است خودش را به كوفه برساند. حسين با دريافت اين نامه فورا تصميم به حركت به كوفه گرفت. برخي از اطرافيان حسين- ازجمله برادرش محمد ابن حنفيه و پسرعمويش عبدالله ابن عباس- كه حسين ازآنها خواسته بود با وي همراهي كنند، به او نصيحت كردند كه تا مطمئن نشده كه دركوفه نيروي كافي دراختيار دارد و تا يقين حاصل نكند كه نيروي امويان دركوفه از بين رفته است از حركت به كوفه خودداري ورزد و به وعده‌هاي عربهاي كوفه اعتماد نكند. زيرا اينها همانهايند كه با حسن دست بيعت دادند ولي در نهان با معاويه سَروسِرّ داشتند و سرانجام هم حسن را به شكست و تسليم و استعفا كشاندند. آنها به امام حسين فهماندند كه رؤساي قبايل كوفه خواهان امتيازهاي ازدست رفته هستند، و اگر كارگزار يزيد به آنها وعدهء اعادهء اين امتيازها را بدهد، دست از هواداري حسين خواهند كشيد و ويرا تنها خواهند گذاشت. عبدالله زبير كه خودش هواي دستيابي به خلافت را درسر داشت و رقيب حسين بود نيز دلسوزانه به او مشورت داد كه در مكه بماند و دل به وعده‌هاي حمايت رؤساي قبايل كوفه خوش ندارد. ديگراني نيز به حسين نصيحت كردند كه كارگزار يزيد دركوفه اموال بسيار در اختيار دارد، و اگر احساس خطر كند آن اموال را در بين رؤساي قبايل كوفه تقسيم خواهد كرد و آنها را به حمايت از يزيد و مخالفت با تو خواهد كشاند.
 
ولي حسين با اعتماد كاملي كه به گزارش مسلم ابن عقيل و حمايت آن 18 هزار مرد كوفي داشت كه رؤساي قبايلشان نامهايشان را در طومارهائي برايش فرستاده بودند، برآن بود كه فورا براي رسيدن به كوفه به راه افتد. هيچ چيزي نميتوانست ويرا از تصميمش منصرف سازد. او در پاسخ به پسرعمويش عبدالله عباس گفت: «مسلم ابن عقيل به من اطلاع داده كه همهء مردم كوفه با من‌اند وآماده‌اند كه از من حمايت كرده مرا نصرت دهند». عبدالله عباس به او گفت كه اگر برآنست كه به هرحال مكه را به قصد كوفه ترك كند زنان و فرزندانش را با خويشتن نبرد. او به حسين گفت: «ازآن ميترسم كه همانگونه كه عثمان در برابر چشمان زنان و فرزندانش كشته شد، تو نيز جلو چشمان زنان و فرزندانت كشته شوي». و چون ديد كه حسين به هيچوجه حاضر نيست به مشورتها توجه كند گفت: «به الله قسم كه اگر ميشد موهايت را در چنگالم ميگرفتم تا مردم جمع شوند و مانع خروج تو گردند؛ ولي ميدانم كه اين كار هم فايده‌ئي ندارد».
 
امام حسين در روز هشتم ذوالحجه مكه را ترك كرده با شتاب بسيار به سوي كوفه به راه افتاد، و قاصد تيزتكي را با نامه‌ئي روانهء كوفه كرد تا تاريخ حركت خود به اطلاع رؤساي قبايل كوفه برساند. وي با اطمينان از اينكه كوفه آمادهء پذيرائي ازاو است و همينكه وارد شهر شود حاكميت را به دست خواهد گرفت در اين سفر كليهء افراد خانواده‌اش را از بزرگ وكوچك و غلام وكنيز با خود همراه داشت وكليهء اسباب و اثاثش را با خودش مي‌برد. كسي از مردم مكه يا مدينه با وي همراهي نكرد. مردم مكه هيچگاه نسبت به علي و فرزندانش روي خوش نشان نداده بودند؛ و مردم مدينه اززمان جنگهاي جمل و صفين علي و خاندانش را رها كرده بودند و اينك دربيعت يزيد بودند. بيعت يك رسم عربي بود كه با «بيع» (داد وستد) همريشه و تقريبا هم‌معنا بود. كسيكه با ديگري بيعت ميكرد طبق يك قرارداد مقدسي خودش را به بيعت‌شونده ميفروخت، يعني تعهد ميكرد كه با جان و مالش درراه ارضاي بيعت‌شونده كار كند و در همهء جنگها دركنار او و برضد دشمن او باشد و هيچگاه از او نافرماني نكند. اين قراردادي بود كه درعرف عربي نقضش به هيچوجه قابل تصور نبود. عرب يا بيعت ميكرد و يا نميكرد. اگر بيعت ميكرد هيچگاه آنرا نقض نميكرد. همهء مردم مكه و مدينه دربيعت يزيد بودند، و ازاين لحاظ كسي از اين دوشهر با حسين همراه نشد. از بزرگان خاندان خودش نيز عبدالله پسر عباس عموي علي، پسرعمويش عبدالله فرزند جعفر طيار (شوهر زينب كبرا)، برادرانش محمد ابن حنفيه و عُمَر، و برادرزادگانش حسن و عُمَر (فرزندان امام حسن) نيز در بيعت يزيد ماندند و با او همراه نشدند. گويا محركِ بني‌هاشم براي همراه نشدن با حسين برادرش ابن حنفيه بود كه آشكارا ميگفت تصميم حين به خودكشي مي‌ماند. امام حسين با ناراحتي به او گفت كه چرا از همراه‌شدن خويشاوندان با وي جلوگيري ميكند؟ ابن حنفيه به او پاسخ داد كه «تو به قتلگاه ميروي؛ چه لزومي دارد كه آنها نيز با تو به قتلگاه بيايند؟».
 
امام حسين درشمال عربستان خبر قتل مسلم و تسلط عبيدالله زياد بركوفه را دريافت كرد. باز درراه شنيد كه فرستادگانش را كه اخيرا به كوفه اعزام كرده بود تا خبر حركتش را به مردم برسانند، توسط عبيدالله زياد بازداشت شده و به‌كشتن رفته‌اند. باز در راه نامه‌ئي را از زبان مسلم ابن عقيل دريافت كرد كه به او نوشته بود تمامي مردم كوفه مارا رها كرده و به حاميان يزيد پيوسته‌اند؛ و ازاو ميخواست كه به كوفه نزديك نشده و به حجاز برگردد. باز در راه خبر شد كه عبيدالله زياد سپاه گراني را براي مقابله با او تدارك ديده است. و چهارتن از سرشناسان كوفه كه بقصد سفر بازرگاني ازكوفه خارج شده بودند در راه با حسين ملاقات كردند. حسين اوضاع كوفه را ازاينها جويا شد. يكي از اينها گفت: «بزرگان قبايل رشوه‌هاي كلان گرفتند و همه‌شان رضايت خاطر يافتند و برضد تو دست به يكي شدند. مردم عادي دلهايشان با تو است ولي فردا خواهي ديد كه شمشيرهايشان برضد تو آخته است». با همهء اين احوال به راهش ادامه داد و گفت كه هرچه خدا برسرمان نوشته باشد همان خواهد شد.
 
در نزديكهاي قادسيه نخستين طلايهء سپاه اعزامي عبيدالله زياد به فرماندهي حُر ابن يزيد رياحي جلو امام حسين را گرفت. حر با يك لشكر هزار نفري گسيل شده بود و مأموريت داشت كه ازحسين براي يزيد بيعت بگيرد و ويرا به كوفه ببرد، و درغير اينصورت از نزديك شدنش به كوفه جلوگيري كند و ويرا به بيراهه‌هاي بياباني بكشاند و در مكاني دور ازآب نگاه دارد و منتظر دستور بعدي بمانَد. حر ابن يزيد وقتي به حسين رسيد ضمن اداي احترام شايسته مأموريتش را به اطلاع حسين رساند، و به او اطلاع داد كه مأموريت دارد ازاو بيعت بگيرد و به كوفه برده تحويل عبيدالله ابن زياد بدهد. اما حسين به پيشنهاد او پاسخ منفي داد، و حر گفت كه مأموريت دارد مانع ورودش به كوفه يا بازگشتش به مدينه شود، بلكه او را رها نكند و پا به پاي او حركت كند تا آنكه تصميم عبيدالله زياد را دريافت دارد. حسين كوشيد شايد ويرا متقاعد سازد كه دست از او بدارد و مانع حركتش به سوئي كه مايل است نشود. ولي حر معذرت خواسته گفت كه جز اجراي فرمان رئيسش هيچ چاره‌ئي ندارد. حسين كه اكنون متوجه جدي بودن خطر و بي‌حمايت بودن خويش شده بود، و دانست كه كوفه كاملا دردست عبيدالله است، از حر تقاضا كرد كه بگذارد او و همراهانش به مدينه برگردند. ولي حر چنين اجازه‌ئي نداشت و گفت كه نميتواند راه بازگشت او به مدينه را باز بگذارد. امام حسين بيش از چند ده مرد همراه نداشت و خود را در وضعي نميديد كه قادر به جنگيدن با حر ابن يزيد باشد؛ و ناچار شد كه در همان مسيري كه حر معين كرد حركت كند، تا به جائي در بيابان شمال عربستان رسيد كه اكنون كربلا است؛ و درآنجا با سپاه عظيمي كه تحت فرماندهي عبيدالله زياد اعزام شده بود شد.
 
۵ - فاجعهء كربلا
عبيدالله زياد مأموريت مقابله با حسين را به عُمَر پسر سعد ابي‌وقاص تفويض كرد (سعد ابي‌وقاص يكي از نخستين مسلمانان و از ياران برجستهء پيامبر اسلام و سردار واقعهء معروف قادسيه بود كه به سقوط ايران منجر شد). عبيدالله تعمدا آنعده از رؤساي قبايل كه به حسين نامه نوشته ويرا به كوفه دعوت كرده بودند را همراه وي كرد تا آنها را در جنگ با حسين شركت دهد. عمر سعد چون در نزديكي محل استقرار حسين اردو زد، كسي را نزد او فرستاد و از او پرسيد كه به چه منظوري به سوي كوفه به راه افتاده است! حسين پاسخ داد: «مردم اين شهر به من نامه نوشته و مرا دعوت كرده‌اند. اكنون اگر خواهان من نيستند برخواهم گشت». عمر سعد عين اين گفته‌ها را در نامه‌ئي به عبيدالله زياد گزارش نوشت. عبيدالله زياد چون نامه را خواند گفت: «اكنون كه درچنگال ما گرفتار است، اميد به رهائي دارد؟» و به عمر سعد دستور نوشت كه نگذارد حسين به حجاز برگردد، بلكه اورا تحت فشار بگذارد تا با يزيد بيعت كند؛ و تأكيد كرد كه «اگر حسين بيعت كند درباره‌اش تصميم مقتضي را خواهيم گرفت». او همچنين به وي نوشت كه راه دستيابي حسين به آب را بربندد تا تشنگي بر او فشار آورد و مجبور شده تسليم گردد و بيعت كند. عمر سعد دستور را به اجرا نهاد و حسين را درمحاصره گرفته راه دستيابي وي به آب را بربست و امكان هرگونه حركت را ازاو سلب كرد.
 
چون راه دستيابي حسين به آب بسته شد، و حسين دانست كه تشنگي به اردويش روي‌آور خواهد شد و همراهانش را ازپا درخواهد آورد، به عمر سعد پيغام داد كه شبانه با تو ملاقات و مذاكره خواهم كرد. آنشب عمر سعد و حسين- دو به دو- در نقطه‌ئي بين دو اردوگاه ملاقات كردند و ساعتهائي با يكديگر به گفتگو پرداختند. طبري مينويسد كه حسين در مذاكراتش با عمر سعد سه خواسته را مطرح كرد كه هيچكدام مورد موافقت عمر سعد قرار نگرفت: او از عمر سعد تقاضا كرد راهش را باز بگذارد تا به مدينه برگردد، و عمر سعد نپذيرفت؛ از عمر سعد خواست كه بگذارد به شام رفته با يزيد ديدار كند و خودش با او به توافق برسد، و عمر سعد نپذيرفت؛ و از عمر سعد خواست كه بگذارد به جاي ديگر در عربستان يا عراق منتقل شود و زندگي در انزوا را برگزيند و درميان ديگر عربها مثل همگان به زندگي ساده ادامه دهد، و عمر سعد نپذيرفت.
 
عمر سعد دستور داشت كه حتما ازحسين براي يزيد بيعت بگيرد، و اين چيزي بود كه حسين نميكرد. درعين حال عبيدالله زياد علاقه داشت كه حسين كشته گردد، و از نامه‌ئي كه از عمر سعد دريافت كرد متوجه شد كه عمر سعد چندان ميلي به كشتن حسين ندارد. بدين سبب شمر ذوالجوشن- رئيس قبيلهء بني‌كلاب- را كه از شيعيان سابق علي بود با دستور كتبي به اردوگاه عمر سعد فرستاد و به عمر سعد نوشت كه اگر دركشتن حسين تردد دارد فرماندهي سپاه را به شمر واگذارد.
 
كناره‌گيري از فرماندهي سپاه و واگذاري آن به رئيس يك قبيلهء بدوي براي عمر سعد ناگوار مينمود، و او نميخواست كه فردا قبايل رقيب براين كارش عيب بگيرند و بگويند كه ازجنگيدن ترسيد وكناره گرفت. عبيدالله زياد در نامه‌اش همراه شمر به عمر سعد نوشته بود كه «من تورا نفرستاده‌ام تا براي حسين وساطت كني يا درجنگيدن با او تعلل ورزي، يا به او وعدهء سلامت و امان بدهي. اگر حسين و همراهانش حاضرند تسليم شوند، بازداشتشان كن و به نزد من بفرستشان تا درباره‌شان تصميم بگيرم. و اگر جز اين است، برآنها حمله كن و همه‌شان را بكش و لاشه‌هايشان را پاره پاره كن كه مستحق همينند. دستور من به تو اينست كه چون حسين را بكشي لاشه‌اش را زير سم اسبانت پاره‌پاره كني، زيرا او از اقوامش جدا گشته و با همه قطع رابطه كرده و عاق شده و به خود و ديگران ستم كرده است … اگر به اين دستور گردن نهي پاداش نيكو خواهي يافت، و اگر نخواهي اطاعت كني استعفا بده و از ما كناره بگير و بگذار كه شمر ابن ذي الجوشن اين مأموريت را به سرانجام برساند».
 
با دريافت چنين دستور شديد و غليظي ديگر عمر سعد درنگ را جايز ندانست، زيرا هرآن امكان داشت كه اين رقيب تازه‌رسيده فرماندهي را ازدست او بگيرد و شرف كشتن حسين و پيروزي بردشمن دولت را به خودش اختصاص دهد. پسينگاه همانروز عمر سعد لشكرش را آرايش داد و آمادهء حمله به اردوگاه امام حسين شد.
 
حسين كه نازپروردهء دست پيامبر بود و درتمام عمرش جز تسليم و تواضع و صلوات و سلام از هيچ مسلماني نسبت به خودش نشنيده بود، انتظار نداشت كه كسي درميان عربان وجود داشته باشد كه جرأت كند به «فرزند رسول الله» و تنها بازماندهء اولاد پيامبر وگل سر سبد خانهء پيامبر حمله‌ور شود و با او بجنگد يا قصد كشتن او كند. شايد درآن روزها تنها چيزي كه انتظارش را نداشت اين بود كه كسي در جهان درفكر كشتن او باشد. ولي اكنون ميديد كه مسئله بسيار هم جدي است. او مأموري را با چند سوار به نزد عمر سعد فرستاد تا دربارهء تصميم نهائي عمر سعد جويا شود. عمر سعد همان پاسخ قبلي را براي حسين فرستاد كه يا بايد تسليم شود تا ويرا به كوفه برده به عبيدالله زياد تحويل دهد، يا آمادهء دفاع از خودش باشد كه او قصد جنگ دارد و در اين امرش جدي است و از دستور عبيدالله زياد باز نخواهد گشت. حسين مجددا در پيامي از عمر سعد تقاضا كرد كه آن روز را به او مهلت بدهد تا دراين باره تفكر كند و تصميم بگيرد. حسين درشب آنروز ياران اندكش را جمع آورد و به آنها گفت: «فردا نبردي سخت درپيش است و احتمال زنده ماندن در چنين نبرد نابرابري بسيار اندك است. هركدام از شما با من پيماني داريد كه به نظر خودتان بايد نسبت به آن پابند باشيد. اكنون من به شما اعلام ميدارم كه همهء شما آزاديد كه پيمانتان را بگسليد و از من كناره گرفته به هرجا كه مايل باشيد برويد. از اين لحظه به بعد شما با من هيچ عهد و پيماني نداريد و كاملا آزاديد. شب و تاريكي است و من شما را نصيحت ميكنم كه ازاين تاريكي استفاده كنيد، و بدون اينكه حيا راه شما را بربندد، برخيزيد و از اين اردوگاه دور شويد و افراد خاندان مرا نيز با خودتان ببريد».
 
او در اين جلسه از افراد خانوادهء خودش نيز تقاضا كرد كه همراه ياران وي بروند، و خطاب به فرزندان عمويش عقيل گفت: «من به شما اجازه ميدهم كه از اينجا برويد. برادرتان مسلم در اين راه كشته شده است و بس است. شما برويد و زنده بمانيد». ولي اينها گفتند: «اگر ما تو را رها كرده برويم، به مردم چه پاسخي بدهيم. فردا مردم خواهند گفت كه اينها بودند كه بزرگ خاندان و عموزادگان خويش را رها كردند و حاضر نشدند در كنار آنها ودردفاع ازآنها يك تيري ازچله رها كنند و يك شمشيري بركشند. از تو جدا نخواهيم شد، و با تو خواهيم جنگيد و جان و مالمان را فداي تو خواهيم كرد».
 
از زبان علي ابن الحسين (امام زين العابدين) نوشته‌اند كه : درآنشب عمه‌ام- زينب- نزدم بود و از من كه بيمار بودم پرستاري ميكرد. پدرم را ديدم كه چند تا از يارانش دركنارش بودند و او دست به شمشيرش ميكشيد و ميگفت: «اي دنيا داد از تو، كه نميدانم چگونه ياري هستي! هر بام و شام دستت را به خون خواستگاران مي‌آلائي، و هيچگاه راضي نميشوي كه دست از اينكار بداري. حقا كه الله هر چه اراده كند همان ميشود، و حقا كه هر انسان زنده‌ئي بايد اين راه مشخص را طي كند». پدرم دوسه بار اين ابيات را تكرار كرد. من فهميدم كه منظورش چيست، و دانستم كه بلا درحال نازل‌شدن است.  اشك راه گلويم را گرفت. عمه‌ام- زينب- نيز اينها را شنيد. او زن بود، و زنان نازكدلند. عمه نتوانست خويشتنداري كند و برخاسته برهنه‌سر و جامه‌كشان به نزد پدرم رفته شيون‌كنان گفت: «واويلا كه مادرم بي‌فرزند شد. كاشكي پيش ازاينها مرده بودمي و چنين روزي نديدمي! امروز مادرم فاطمه و پدرم علي و برادرم حسن نابود شدند. اي كه جانشين درگذشتگان و اميد وآرام دل بازماندگان بودي! ابا عبدالله! خودت را به كشتن دادي! قربانت شوم».
پدرم بغض گلويش را فروخورد و درحالي كه چشمانش پر از اشك شده بود گفت: «اگر مرغ شباهنگ را به خود رها ميكردند دمي آرام ميگرفت».

علي ابن الحسين ادامه ميدهد كه عمه‌ام زينب شيون برآورده تپانچه برسر وصورتش زد وگريبان خود را گرفته بردريد و ازشدت شيون و فرياد بر زمين افتاده ازهوش رفت. پدرم آب طلبيد وآب به صورت او زد و به هوشش آورد وگفت: «خواهرم! بردبار باش! همهء مردمي كه روي زمينند رفتني‌اند وآنها كه در آسمانند نيز فناشدني‌اند. جز الله هيچكس باقي نخواهد ماند. پدرم از من بهتر بود، مادرم ازمن بهتر بود، برادرم ازمن بهتر بود، و رسول‌الله ازهمهء ما وآنها بهتر بود؛ آنها رفتند وما هم رفتني‌ايم. خواهرم! زينهار كه برمرگ من گريبانت را ندري و صورتت را نخراشي، و بر من شيون نكني». سپس او را آورده به نزد من نشاند. بعد ازآن يارانش را صدا زد وگفت كه خيمه‌هايشان را به يكديگر بچسپانند و طنابهاي خيمه‌ها را دَر هم بگذرانند تا دربرابر دست‌اندازي احتمالي دشمن دفاع بيشتري از خود داشته باشد.
 
بامداد فردا كه روز دهم محرم بود حسين ياران اندكش را دربرابر صف عظيم سپاهيان عمر سعد صف‌آرائي كرد. جمعا 32 سوار و40 پياده با او بودند كه بخشي از آنها را افراد خانوادهء خودش و نيز شماري از غلامانش تشكيل ميدادند. حسين ميدانست كه يك جمعِ كوچك كه هيچگاه در هيچ جنگي شركت نكرده و اكثرشان نازپروردگان خاندان نبوي‌اند كه همواره درميان غلامان وكنيزانِ حاضر بخدمت زيسته‌اند توانِ جنگيدن با آن سپاه منظم و جنگ‌آزمودهء چندهزارتني را ندارند؛ ولي عبيدالله زياد راهي جز جنگيدن برايش نگذاشته بود.
 
به دستور امام حسين درپشت خيمه‌ها خندقي كندند و هيمه‌هاي زيادي آوردند و حصاري از هيزم ايجاد كردند تا اگر دشمن بخواهد ازپشت به خيمه‌ها حمله كند درهيمه‌ها آتش افروزند و راه دستيابي دشمن به چادرها و زنان وكودكان بربسته باشد. حسين ميدانست كه اين عمل هم يك تلاش بيهوده است، ولي شايد ميخواست به زنان وكودكان قوتِ قلبي داده باشد. حسين پرچم را به دست برادرش عباس داد و بقيهء افرادش را پشت سر او به صف درآورد. از داستانهاي جالبي كه دربارهء اين بامدادان روايت كرده‌اند آنكه امام حسين درآن بامداد به درون خيمه رفت تا غسل كند و موهاي زائد تنش را بسترد. دوتا از يارانش به نوبت ايستادند تا بعد از او غسل كنند و موهايشان را بسترند. يكي ازآنها با ديگري سر شوخي ومزاح دربارهء استعمال آهك و زرنيخ را بازكرد. ديگري گفت: از شوخي و مزاح دست بردار. حالا وقت شوخي و خنده نيست. مرد گفت: همه ميدانند كه من نه درجواني و نه درپيري هيچگاه سخن لغو برزبان نياورده‌ام. من راست ميگويم. ما تا ساعاتي ديگر به حوران بهشتي خواهيم رسيد و بايد خودمان را براي همخوابي با آنها آماده كنيم. فاصلهء ما با حوران بهشتي همينقدر است كه اين دشمنان به ما حمله‌ور شوند.
اين روايت را يكي از غلامان حسين كه نخواسته بوده خودش را به كشتن دهد و در گرماگرم نبرد از معركه گريخته بوده نقل كرده است. بيشتر روايتهاي حادثهء كربلا را چنين غلاماني بعدها گزارش كرده‌اند. اين غلامان مردمي سابقا آزاده بودند كه در حمله‌هاي عربي به اسارت رفته و به بردگي افتاده بودند و در كربلا همراه اربابانشان نوكري ميكردند. برخي ديگر از گزارشها را نيز افراد سپاه عمر سعد نقل كرده‌اند.
 
پيش از آنكه جنگ آغاز شود، شمر ذوالجوشن به قصد بررسي وضع خيمه‌هاي امام حسين و مقدار دفاع آنها به پشت خيمه‌ها منتقل شد، و آن در لحظاتي بود كه آتشِ هيمه خيمه‌ها را احاطه كرده بود و دستيابي به آنها از پشت ناممكن مينمود. شمر خطاب به حسين فرياد زد: «اي حسين! قبل از آنكه به آتش جهنم درافتي آتش به خويش درافكنده‌اي». حسين پاسخ داد: »تو كه مادرت بزچران است شايستهء درافتادن در آتش جهنمي». مردي از ياران حسين به امام گفت: اجازه بده با يك تيري ويرا بر زمين افكنم. امام گفت: نميخواهم كه ما آغازگر نبرد باشيم.
 
چون دوطرف در برابر يكديگر ايستادند، حسين درآخرين تلاش براي جلوگيري از جنگ، با صداي بلند خطاب به افراد سپاه عمر سعد ضمن سخنان مفصلي چنين گفت: «به ياد خودتان بياوريد كه من كيستم و نسب از چه خانداني مي‌برم. قدري تفكر كنيد و بنگريد كه آيا شما حق داريد مرا بكشيد و حرمت مرا بشكنيد؟ آيا من فرزند دختر پيامبر و فرزند پسرعموي پيامبر وفرزند وصي پيامبر نيستم؟ آيا فرزند كسي نيستم كه نخستين ايمان آورنده به الله و نخستين تصديق‌كنندهء رسالت پيامبر بوده است؟ آيا حمزه سيد الشهداء عموي پدر من نبوده است؟ آيا جعفر طيار ذوالجناحين پسرعموي من نبوده است؟ مگر نشنيده‌ايد كه رسول‌الله دربارهء من و برادرم گفته كه اين‌دوتا سروران جوانان اهل بهشتند؟ حتما ميدانيد كه راست ميگويم- وچنين هم هست زيرا من با علم به اينكه خدا دروغگويان را دشمن ميدارد هيچگاه دروغي نگفته‌ام. و اگر در گفته‌هايم شك داريد كساني هستند كه ميدانند اينها كه گفتم راست است. ازآنها بپرسيد تا به شما بگويند. از جابر ابن عبدالله انصاري بپرسيد. از ابوسعيد خُدري بپرسيد. از سهل ابن سعد ساعدي بپرسيد. از زيد ابن ارقم بپرسيد. از انس ابن مالك بپرسيد. آنها به شما خواهند گفت كه اينها را ميدانند، و قولِ رسول‌الله را دربارهء من و برادرم شنيده‌اند. آيا دانستن اينها كافي نيست كه شما را ازكشتن من و ريختن خون من بازدارد؟ آيا شما شك داريد كه من فرزند دختر پيامبر شمايم؟ والله كه از شرق تا غرب بر روي زمين خدا جز من هيچ كس ديگر فرزند دختر پيامبر شما نيست. من وتنها منم كه فرزند دختر پيامبر شمايم. ازمن چه ميخواهيد؟ آيا كسي ازشما را كشته‌ام تا ازمن طالب خونش باشيد؟ آيا مالي ازشما غصب كرده‌ام كه ازمن طلبكار باشيد؟ آيا بركسي از شما زخمي زده‌ام كه خواهان قصاصش باشيد؟ … اي شَبَث ابن رِبعي! اي حجّار ابن اَبجَر! اي قيس ابن اشعث! اي يزيد ابن حارث! مگر شما نبوديد كه به من نوشتيد كه ميوه‌ها رسيده و وقت برچيدنشان است؟ مگر شما نبوديد كه به من نوشتيد كه زود حركت كن كه سپاهت سلاح برگرفته و آمادهء پيكار درراه تواست؟ … اگر ازمن بيزاريد بگذاريد راه خويش را گرفته برگردم يا به جائي در زمين خدا بروم و در امان به سربرم».
 
شمر براي آنكه تأثير سخنان حسين را خنثي سازد، خطاب به افراد لشكرش گفت: «اين مرد، خدا را براي مطلب خودش مي‌پرستد و نميداند كه چه ميگويد». آن عده كه حسين نامهايشان را ياد كرد وگفت كه به او نامه نوشته‌اند با صداي بلند انكار كردند كه هيچگاه او را به كوفه دعوت نكرده بوده‌اند. حسين كيسه‌ئي كه نامه‌ها درآن بود را آورد وگشود و طومارها را جلو آنها پراكند وگفت: «اگر شما نامه ننوشته‌ايد پس اينها را چه كساني نوشته و فرستاده‌اند؟ اين امضاها را چه كساني كرده‌اند؟». قيس ابن اشعث (برادرزن امام حسن) به حسين ندا زده گفت: «بيا و تسليم خواستهء پسرعمويت شو تا برهي». حسين به قيس ابن اشعث پاسخ داد: «تو برادر همان مردي هستي (يعني محمد ابن اشعث) كه مسلم ابن عقيل را به كشتن داد. آيا ميخواهي مرا هم به كشتن دهي تا بني‌هاشم ازخاندان تو دوتا خون طلبكار شوند؟ من هيچگاه مثل ذليلها دستم را در دست اينها نخواهم گذاشت و مثل غلام‌ها اقرار به بردگي نخواهم كرد».
 
برخي از همراهان حسين بسيار كوشيدند كه همراهان عمر سعد را متوجه شخصيت و مقام امام حسين كنند، ولي تلاشهايشان بيهوده رفت. عربهاي همراه عمر سعد در وضعي بودند كه ميدانستند حسين آينده‌ئي ندارد و امتيازات وامكانات اقتصادي دردست عبيدالله زياد است. آنها ميدانستند كه حمايت از عمر سعد براي آنها زندگي مرفه و پردرآمد و امكانات بسيار به همراه خواهد داشت. ازاينرو جانانه از عمر سعد حمايت ميكردند و به سخنان حسين و يارانش توجهي نشان نميدادند. كساني كه حسين در سخنرانيش به نامهايشان صدايشان زد عموما از سران شيعه بودند كه ويرا به كوفه دعوت كرده بودند؛ و همه از برجستگان عرب كوفه به شمار ميرفتند. ولي اكنون كه پاي منافع اقتصادي آينده به ميان ميآمد، آنها شيعهء منافع آينده‌شان شده بودند و حاضر بودند كه حسين را فداي مصالح خودشان كنند. اكنون كه عبيدالله زياد به آنها وعده داده بود كه درسياست دولت اموي تجديد نظر خواهد شد و منافع اينها به دلخواهشان تأمين خواهد گرديد، همهء شيعيانِ ديروزينِ حسين تيغ بركشيده دربرابرش ايستاده بودند. يكي ازياران حسين به سپاهيان عمر سعد نصيحت كرد كه دستشان را آلوده به خون حسين نكنند وكنار بكشند و بگذارند كه «حسين مسئلهء خود را با پسر عمويش يزيد» حل و فصل كند، زيرا آنها خودشان عمو زاده‌هاي يكديگرند و بهتر ميتوانند با يكديگر كنار بيايند. اوگفت: «يزيد اگر شما حسين را نكشيد نيز چون در طاعتش هستيد ازشما راضي خواهد بود». ولي اين مرد را شمر ذوالجوشن با دشنامهائي كه به او داد و تيري كه به او افكند به سكوت كشاند.
 
درميان سپاه عبيدالله زياد تنها حر ابن يزيد رياحي مايل نبود دركشتن حسين شركت داشته باشد. هرچند كه او قبلا به فرمان عبيدالله زياد گردن نهاده و حسين را به بيابان كشانده نگاه داشته بود تا لشكر عمر سعد سر برسد، وقتي فهميد كه عمر سعد قصد كشتن حسين را دارد برآن شد كه كناره بگيرد. او لحظاتي پيش ازآغاز نبرد برجدال روحيش فائق آمد و تصميم نهائيش را گرفت. او ازعمر سعد پرسيد: آيا واقعا قصد جنگيدن با حسين را دارد. و عمر سعد به او پاسخ داد: «آري. چنان جنگي خواهد بود كه سرها را بر زمين خواهد افكند و لاشه‌ها را زير سم اسبان پاره پاره خواهد كرد». حر ابن يزيد درچنان وضعي نبود كه بتواند جلوِ وقوع جنگ را بگيرد. او ميدانست كه هرگونه مخالفت با وقوع جنگ به معناي مخالفت با فرمان امام (يزيد) و مستوجب خشم امام است و اعدام ويرا درپي خواهد داشت. حد اقل كاري كه ميتوانست انجام دهد آن بود كه در يك فرصتي از سپاه عمر سعد كناره گيرد، وحال كه با مخالفت با كشتن حسين پاي كشته‌شدن خود او به ميان خواهد آمد دركنار امام حسين كشته گردد. بهترين تصميمي كه ميتوانست بگيرد آن بود كه خودش را به حسين برساند و طبق عقيده‌ئي كه داشت بر دست او توبه كند و از او دفاع نمايد. او در يك لحظهء مناسب با تظاهر به اينكه ميخواهد به حسين حمله كند، به او نزديك شد و خود را به پاي او افكند و گفت: «من همانم كه مانع بازگشت تو به مدينه شدم و تو را به اين مكان آوردم. قسم به الله كه من ابدا فكر نميكردم كه اين قوم پيشنهادهاي تو را قبول نكنند و تو را به چنين وضعي برسانند. اكنون به نزد تو آمده‌ام تا از گذشته‌هايم توبه كنم و دركنار تو جان بفشانم. آيا فكر ميكني كه اگر چنين كنم الله توبه‌ام را قبول خواهد كرد؟».
حسين پرسيد: نامت چيست؟ گفت: من حر ابن يزيد هستم. حسين گفت: «مادرت نام درست و با مسمائي برايت برگزيده است (حُر = آزاده). تو در دنيا و آخرت آزاده‌اي».