IRAN EMROOZ (iranian political Bulletin)

گنج در عمق هفتصد متري ، زير پنج تپه نمکي عظيم و يک مجموعه متروکه توليد نمک قرار گرفته است. مهندسين مخزن هاي تقريبا هم شکلي را در لايه هاي سنگي حفر نموده اند. و نفت از طريق يک خط لوله که اين مخازن زير زميني را به خليج مکزيک متصل مي نمايد، به داخل آن ها جريان مي يابد. سطح اين درياي سياه و آرام مي تواند بر حسب نياز بالا و يا پايين برده شود.
اين واقعيت که ايالات متحده درون مخازن زير زميني واقع در تکزاس و لوئيزيانا داراي ذخيره ي نفتي استراتژيکي برابر با 700 ميليون بشکه مي باشد، هنگامي مورد توجه افکار عمومي قرار مي گيرد که جنگي در پيش رو باشد. اين روزها تانکر هاي بي شماري جلب نظر مي نمايند که سرگرم تخليه محموله خود در مخازن و پر کردن آن ها هستند. اين خود نشانه اي است براي تدارک يک حمله به صدام حسين. مخازن مذکور در صورتي که جريان نفت از خليج (فارس) مختل شده و يا حتي قطع گردد ، مورد استفاده پيدا خواهند نمود. آمريکا مي تواند در حالت اظطراري صد روز تمام هر روز هفت ميليون بشکه نفت، که برابر با توليد روزانه عربستان سعودي است، به بازار سرازير نمايد.
پرزيدنت جرج دبليو بوش ماه هاست که بر لزوم يک جنگ تازه ي خليج بر عليه صدام حسين تأکيد مي ورزد. وي هفته گذشته انديشه ي جديدش را با صدايي بلند و لحني قاطعانه اين گونه بيان نمود: " ما صلح و امنيت آمريکا را به دست اين انسان هاي بي رحم و خطرناک نخواهيم سپرد." کنگره آمريکا قرار است در اين هفته اختيار دست زدن به يک حمله را به او واگذار نمايد. از سوي ديگر آمريکا و انگليس مصرانه بر شوراي امنيت سازمان ملل فشار مي آورند تا قبل از اين که بازرسان تسليحاتي بتوانند کار خود را در بغداد شروع کنند ، يک قطعنامه جديد و قاطع به تصويب برساند.
اما مشکل در خاورميانه تنها صدام حسين و يا يک نظم تازه ( احتمالا دمکراتيک) تحت هژموني آمريکا در منطقه نيست. در اين منطقه يکي از مسائل که اگر مهم ترين نباشد کم اهميت هم نيست، نفت خامي است که جوامع پيشرفته صنعتي هنوز هم مانند قبل به آن وابسته هستند.
نفت کالايي است که بهاي آن را از سي سال قبل عمدتا کارتل اوپک مشخص مي نمايد. رفاه و ثبات کشورهاي حوزه خليج (فارس) ، که در نيمه راه يک جامعه مدرن و سنتي متوقف شده اند ، و همچنين اطمينان به نفس جهان عرب در برابر قدرت برتر غرب نيز به نفت وابسته است.
عراق اين طلاي سياه را به مقدار فراوان در اختيار دارد. اين کشور داراي منابعي حاوي 5/112 ميليارد بشکه مي باشد که فقط عربستان سعودي از او بيشتر دارد. اما صدام بجاي اين که منابع کشورش را در جهت درست بکار بيندازد در سال هاي دهه هشتاد ابتدا به جنگ با ايران پرداخت و سپس در سال 1990 کشور کوچک کويت را مورد هجوم قرار داد. و هر بار مسئله بر سر مقدار بيشتر نفت و برتري طلبي در منطقه خليج فارس و کسب نقش رهبري درون اوپک بود که او مي خواست آن را از چنگال عربستان سعودي بدر آورد. جنگ خليج بر سر کويت جنگ نفت بود.
اين بار نيز در وحله اول اين گمان به ذهن خطور مي کند که شايد دوباره محرک اصلي آمريکا نفت باشد و قدرت بالقوه عراق در دست زني به کشتار دسته جمعي تنها يک بهانه براي شروع يک جنگ تازه در خليج (فارس) است. اکثر اعضاي برجسته دولت واشنگتن داراي تجارب چندين ساله در زمينه تجارت نفت هستند. جرج دبليو بوش زماني داراي يک شرکت کوچک (و ناموفق) استخراج نفت بود. معاون او، ريچارد چني حدود پنج سال رئيس هيئت مديره شرکت هالي برتن بود و به عنوان رئيس اين شرکت خدماتي صنايع نفت بر عليه تحريمات نفتي اعمال شده از سوي سازمان ملل در مورد عراق ، شکايت نمود. مشاور امنيتي بوش، خانم کوندوليزا رايس عضو هيئت مديره چورون تکزاکو بود و حتي يک کشتي نفت کش نيز به نام او ناميده شده است.
در حال حاضر قانون معامله شرکت هاي آمريکايي را با رژيم صدام حسين ممنوع نموده است . شرکت هاي غول پيکري همچون اکسون موبيل و چورون تکزاکو يک قدم جلوتر رفته اند و از همين حالا سرگرم مذاکره با معروف ترين گروه اپوزيسيون تبعيدي يعني کنگره ملي عراق، که آمريکا تصور مي کند رژيم آينده مي تواند از ميان آن برخيزد، مي باشند. رئيس کنگره ملي، احمد شلابي اکنون با کمال ميل به بحث در باره ي زيربناي صنعتي دوران پس از صدام مي پردازد.
تنها آمريکا نيست که به دنبال منافع نفتي است. سه عضو از اعضاي داراي حق وتوي شوراي امنيت، که آمريکا سعي در جلب نظر آنان براي تصويب يک قطعنامه بدون انعطاف دارد، سرگرم عقد قراردادهاي گسترده با عراق هستند. کنسرن بزرگ فرانسوي توتال فينا الف با حاکم دجله يک پيش قرارداد در مورد منابع نفتي مجنون ، که کارشناسان در آن وجود بيست ميليون بشکه نفت را حدس مي زنند، امضا نموده است. شرکت هاي چيني نيز مشغول نفوذ به بازار عراق هستند تا نيازهاي رو به رشد انرژي امپراطوري عظيم خود را تأمين نمايند.
روسيه با جديت تمام مشغول مذاکره براي دستيابي به نفت عراق است. پرزيدنت ولاديمير پوتين به واگيت آلکپروف رئيس کنسرن نفتي مسکو ، لوکويل اطمينان داده است که نفت ارجحيت اصلي را در مذاکرات وي با آمريکا در خصوص قطعنامه سازمان ملل خواهد داشت. رهبر کرملين به آلکپروف تضمين داده است که شرکت وي حتي پس از سقوط صدام نيز دسترسي به منابع نفتي کورناي غربي را ، که وي امتيازش را هم اکنون در اختيار دارد و تخمين زده مي شود که داراي 15 ميليارد بشکه نفت باشد، خواهد داشت. شرکت رقيب، اسلاونت نيز در تلاش جهت ورود به معاملات است.
عراق مدت هاست که نقش يک معدن طلا را دارد. البته دو جنگ و يک ديکتاتور سد راه بهره برداري درست از منابع عظيمي که مي توانند کشور را ثروتمند سازند، بوده اند. اما اکنون زد و بندها آغاز شده اند: آيا يک دولت جديد که مي بايد اضطرارا به آمريکا و غرب اطمينان هايي بدهد ، سرآغاز يک دوران طلايي مي باشد؟ جنگ چه عواقبي براي اوپک و اقتصاد جهاني خواهد داشت؟ قيمت نفت هم اکنون اثرات شروع مخاصمات را نمايان ساخته است. از زمان بکار گيري عبارت "محور شرارت" نوسط رئيس جمهور آمريکا در ژانويه گذشته، قيمت نفت تقريبا بلا انقطاع افزايش يافته است. بهاي اين کالا که در پايان يک زمستان معتدل به 17 دلار رسيده بود در اواسط سپتامبر از مرز 30 دلار گذشت. اين قيمت مرز قابليت تحمل کشورهاي صنعتي را تشکيل مي دهد و پس از آن هزينه هاي انرژي باعث رکود اقتصادي خواهد شد. دانيل يرگين ، تاريخدان آمريکايي معتقد است که اين قيمت شامل بخشي به نام "هزينه ترس" به مقدار 3 الي 5 دلار نيز مي باشد زيرا قبل از هر جنگ تقاضا افزايش مي يابد.
شروع جنگ با عراق به احتمال بسيار زياد قيمت نفت را سريعا بالاتر برده و تصور مي شود که به حدود 35 تا 40 دلار برساند. اين ضربه اي مهلک بر اقتصاد جهاني که از يک سال و نيم قبل تا بحال در بحراني دائمي بسر مي برد، خواهد بود.
صنايع در گير بحران اتومبيل و هواپيما سازي در آمريکا مشکلات تهديد آميزي را در پيش رو دارند. براي کشورهاي صنعتي قيمت نفت مابين 18 تا 25 دلار قابل تحمل است.
شيخ احمد زکي يماني، اهل عربستان ، بنيانگزار و بازيگر اوپک در سال هاي شصت و هفتاد، اوضاع را حتي بسيار وخيم تر مي بيند. وي قيمت صد دلار را براي هر بشکه، اگر آمريکا در خاورميانه بصورت جدي عمل نمايد ، محتمل مي داند. در سناريوي شديدا تاريک او صدام حسين در حالي که پايان کارش را نزديک مي بيند به چاه هاي نفت کويت و عربستان حمله کرده و آن ها را به آتش مي کشاند. در اثر اين کار توليد نفت شديدا کاهش يافته و بازار جهاني در هم مي ريزد. ديو دجله تصويري از قابليت هاي مخربش را زماني که ارتش او هنگام عقب نشيني از کويت اشغالي تأسيسات نفتي را آتش زد، ارائه نموده است.
سخنان بدبيناني همچون يماني را خيلي ها باور مي کنند، چون رئيس جمهور آمريکا نيز اعلام نمي کند که صدام دقيقا چه سلاح هايي را در اختيار دارد. بگذريم از اين که در صورت حمله به بغداد او قادر است که به چه اقدامات متقابلي دست بزند.
در مقابل خوش بين ها از هم اکنون به عراق پس از جنگ فکر مي کنند. يک سرزمين آزاد براي معاملاتي که کنسرن هاي همه قاره ها برايش سر و دست مي شکنند.
تجهيزات توليد، پالايش و حمل و نقل صنايع نفتي عراق در اثر بيست سال جنگ و نابساماني اقتصاد در وضع نامطلوبي بسر مي برند. در پالايشگاه دورا مخازن و لوله ها زنگ زده ، عايق هايشان از بين رفته و نشتي دارند. سيستم هدايت کامپيوتري نيز مدتهاست که از کار افتاده است، زيرا اجازه ورود قطعات الکترونيکي را کميسيون تحريمات سازمان ملل صادر مي کند. اين امر اما بطول مي انجامد چون در نيويورک اين سوء ظن وجود دارد که قطعات الکترونيکي در صنايع نظامي مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
نيروي بالقوه عراق حتي بصورت تقريبي هيچگاه برآورد نشده است. صدام نفت را به عنوان يک سلاح سياسي مي شناسد. وي در آپريل گذشته جهت همبستگي با فلسطينيان توليد را شديدا پايين آورده و تنها بخش کوچکي از درآمدهاي صادراتي را به سرمايه گذاري مجدد در صنايع نفتي که بدانگونه در حال از بين رفتن است، اختصاص داد. عراق در بهترين دوران خود روزانه 5/3 ميليون بشکه نفت به بازار عرضه مي کرد. امروز عرضه آن در چارچوب برنامه ي "نفت در مقابل مواد غذايي" سازمان ملل حدود يک ميليون بشکه است.
آمريکا هنوز هم بيست درصد از واردات نفتي خود را از منطقه خليج (فارس) دريافت مي کند. سهم بزرگي از اين مقدار از عربستان سعودي مي آيد و بخش کوچکي از آن از طرق مختلف از رژيم شرور عراق تأمين مي گردد. به همين دليل خبرگان نفتي در کاخ سفيد مدتهاست که جهت کاهش مخاطرات احتمالي خواستار گسترش منابع تأمين نفت هستند. هم اکنون آمريکا از کانادا نفت بيشتري دريافت مي کند تا از عربستان سعودي. علاوه بر آن باندهاي سياسي (لابي ها) بر دولت آمريکا فشار مي آورند تا خليج گينه را که داراي منابع نفتي سرشار در برابر سواحل آفريقا است، رسما به عنوان يک منطقه مورد توجه استراتژيکي اعلام نمايد.
اما قبل از همه بازي بزرگ بر سر نفت در آسياي مرکزي و روسيه جان دوباره يافته است. آبراهام اسپنسر، وزير انرژي آمريکا هفته گذشته جزو مهمانان افتخاري بود که در زنکاچال آذربايجان اولين کلنگ ساختمان خطوط لوله اي را که از طريق تفليس به بندر ترکي جيهان مي روند، به زمين زدند. هزينه اين پروژه سه ميليارد دلار خواهد بود. در قزاقستان کمپاني آمريکايي چورون تکزاکو با دولت يک قرارداد در مورد منابع تنگيز ، که ظاهرا بزرگترين منابع استخراج نشده روي زمين مي باشد ، امضا نموده است.
روسيه که خود يک کشور صادر کننده فعال نفت است مي بايست با ناتواني شاهد آن باشد که چگونه در جمهوري هاي سابق شوروي معاملات عظيم را کنسرن هاي غربي انجام مي دهند. به همين علت پرزيدنت پوتين همه تلاشش را بکار مي برد تا روسيه در اين عرصه بي نصيب نماند. هفته گذشته گروه فرستادگان او ، که شامل گرمان گروف وزير اقتصاد هم مي شد، در کنفرانسي از متخصصين آمريکايي – روسي در شهر هوستون پيشنهاد جالب و اغواکننده اي را ارائه نمود با اين مضمون که مسکو و واشنگتن مي توانند مشترکا ، بويژه زماني که عراق آزاد شود ، نقش برتر اوپک را از او بگيرند.
آمريکايي ها و اروپائيان از زمان اولين بحران نفتي در سال 1973 ، هنگامي که اين کارتل يراي اولين بار قدرتش را به نمايش گذاشته و باعث چهار برابر شدن قيمت نفت شد ، رؤياي چنين کاري را در سر مي پروراندند. از اين رو دونالد ايوانز ،وزير تجارت آمريکا به طرف هاي روسي گفتگوها قول واگذاري يک نقش استراتژيک به روسيه در برنامه توسعه منابع تأمين نفت در سراسر جهان را داد.
وزير انرژي روسيه ، ايگور يوسفوف اظهار نمود که صنايع نفتي کشورش سالانه به سرمايه گذاري هايي در حد يک ميليارد دلار نياز دارد تا بتواند توليدش را منظما افزايش دهد. بانک واردات – صادرات آمريکا اکنون آماده است به شرکت لوکويل و ساير شرکت هاي نفتي اعتبار لازم جهت خريد تجهيزات و خدمات از آمريکا را اعطا نمايد. روس ها از اول سال جاري تا آخر اين ماه حدود 4/18 ميليون بشکه نفت خام به دشمن سابق خود در طي جنگ سرد تحويل داده اند. اما چنين مقاديري جهت شکستن قدرت اوپک کافي نخواهد بود. به همين دليل توجه استراتژيکي آمريکا به منطقه خليج فارس ، عليرغم نيروي جاذبه ساير مناطق نفتي، تا مدتها کم نخواهد شد. زيرا غني ترين منابع دنيا امروز هم مانند قبل هنوز در خاورميانه قرار دارند.