«دِه کوه» نامی خيالی برای روستايی است در ميان نزديک به ٤٠٠٠٠ روستا در ايران که هر يک به سان واحه‌ای سرسبز و نشاط انگيز در گوشه و کنار اين فلات پهناور پراکنده شده‌اند. من خود روزگاری چند در يکی از اين دهکده‌ها، در منطقهء کهکيلويه و بويراحمد، مهمانِ ناخواندهء لُرهای سرزنده و غيرتمند آن ديار بودم و يک سال و اندی در کنارشان روزگار گذراندم و در غم و شادی و عيش و عزايشان شريک بودم.
اين روزها که خاطرات آن ايامِ زودگذر دوباره در يادم تازه می‌شود، افسوس می‌خورم که چرا در مدت زمانی که با مردمان آن روستای پنجاه خانه واری نشست و برخاست و معاشرت داشتم، فرصت را غنيمت نشمرده و آنچه از زندگی و آداب و رسوم اهل ده شنيدم و ديدم و تجربه کردم، در دفتری نياوردم تا امروز که از بد حادثه فرسنگ‌ها از آن سرزمين دورافتاده و از ديدار و گفت و شنود با مردم شوخ طبع و خوشخوی آن خطّه محروم مانده ام، «دفتر خاطراتی» باشد و مونس و همدمی برای لحظه‌های تنهاييم.
امّا آنچه هنوز در خاطرم زنده مانده است و از همان روزهای نخستِ ورود به ده باعث شگفتی و حيرت من گشت، اعتماد به نفس، گشاده رخی و تيزهوشی زنان روستايی و نقش برجسته‌ای بود که آنان در زندگی اجتماعی و اقتصادی روستا به عهده داشتند؛ و اين همه برای کسی که از شهری بزرگ می‌آمد و تصويری از پيش ساخته از مردمان ده در ذهن خود داشت، غريب و جالب می‌نمود. من گهگاه که در زادگاهم شيراز گذارم به بازارِ پُر جنب و جوش شهر می‌افتاد، در هوای غبار آلود و آکنده از بوی خوش ادويه و ابازير، و در ميان ستون‌های نوری که از سنگفرش‌ها تا روزنه‌های طاق بلند بازار کشيده شده بود، زنانی را می‌ديدم که با دامن‌های بلندِ پُر چين و فراخ و قباهای رنگارنگشان، کودک خردسالی بر پشت و نوزادی در آغوش، در پی مردانشان که قاليچه‌ای بر دوش و خورجينی در دست داشتند، به راه بودند. اين «زنان دهاتی» برای برخی از ما «شهری‌ها» که تماس و آشنايی نزديکی با زندگی روستايی نداشتيم، نمونهء انسانهای محرومی بودند که زندگی محنت بار و خسته کننده‌ای را در دهی دورافتاده و در گوشهء کلبه‌ای تنگ و تاريک سپری می‌کنند و از آنچه به ظن ما برای زندگی مرفه لازم و ضروری است بی‌نصيب‌اند.
عجيب‌تر از اين تصور، تصويری است که اغلب غربيان – بيشتر از طريق گزارشهای جنجالی و بی‌مايهء اين يا آن خبرنگار غربی – به طور کلی از «زنان جهان سوم» برای خود مجسم کرده‌اند. اينان زن شرقی را شبح در چادر پيچيده و مظهر کامل زن سرکوب شده و قربانی جامعهء مردسالار و موجودی خوار و ذليل و محتاج ترحم می‌پندارند. بی‌شک انتشار و فروش چند ميليون از کتاب پِرهياهوی «بدون دخترم هرگز»، و در پی آن تهيهء فيلمی بر اساس گزارشهای اين کتاب، باعث تقويت چنين تصوری در اذهان زودباور شده است. اين واقعيت که زنان و مادران ايرانی تا کنون به خاطر پاره‌ای سنن پوسيده و زوال پذير از بعضی حقوق و مزايای اجتماعی محروم مانده‌اند، به اين معنا نيست که آنان شخصيت و جايگاه شايسته‌ای در جامعه و در ميان خانواده ندارند؛ و يا اينکه به طرق گوناگون برای احقاق حقوق خود تلاش نمی‌کنند. به گُمان من علت روانشناختی استقبال از اين نوع کتاب در غرب و جای گرفتن آن تا دو سه سال پيش در صدر فهرست پُرفروش‌ترين کتابهای سال، تأييد پيشداوری و توهمی بود که خوانندگان پيشاپيش و قبل از مطالعهء چنين کتاب‌هايی از وضعيت زنان در ايران در ذهن خود ساخته بودند. ما از راه تجربه آموخته ايم که هر آنچه باعث تقويت و تأييد پيشداوريها و توهمات انسان شود، احساس رضايت و آرامشِ کاذبی در او ايجاد می‌کند و کم نيستند کسانی که برای حفظ چنين احساسی از تجسس و تأمل بيشتر دوری می‌جويند تا مبادا ناسازگاری واقعيت‌ها با تصورات ذهنيشان موجب سرخوردگی و سردرگميشان شود. از سوی ديگر، آگاهی آدمی از ناهمسازی واقعيت‌ها با تصويرهای ذهنی اش، می‌تواند سبب کشاکش درونی شود و او را به انديشه و جستجوی بيشتری وادارد. البته ناگفته پيداست که کاوش و پژوهش (حتّی در حدّ مشاهدات دقيق و آگاهانهء روزمره) با دشواری و ناملايماتی نيز همراه است؛ ولی امتياز گزينش چنين روشی، آشنايی و آگاهی عميق از پديده‌ها و درک بهتر مسايل اجتماعی است که می‌تواند به تفاهم و تسامح و تسالم بيانجامد.