ايران امروز

در معناى رب العالمين
رب در زبان عرب معانی گسترده دارد چنانكه آنرا آقا و سيد و مالك و صاحب و مربی و پرورش دهنده و مصلح معنی كرده اند(٥). همانگونه كه اشاره كرديم ستايش اوصاف خدا در بشارت و آگاهی و پيرو آن در رشد عقلی و تربيت روحانی و معنوی انسان موثر می‌باشد. به همين خاطر رب در اين جا به خصوصيت پروردگاری و پرورش دهندگی خدا اشاره دارد تا مگر با ستايش او ما نيز به نهايت امری كه پروردگار عالم برای انسان در نظر گرفته دست يابيم و همچون ساير موجودات كه در مراتب پرورش به كمال خود می‌رسند ما نيز به گوهر آدميت و مقام ملكوتی خويش برسيم. اينجاست كه خداوند در اين آيه خود را به صفت پروردگاری به ما معرفی می‌كند كه او را به اين صفت بشناسيم تا به ستايش و پرستش غير نپردازيم ، بلكه برای پرورش شخصيت مان به معبودی روی آوريم كه پرورش دهنده همه جهانيان است. اگر ما به اين گفته قرآن باور داشته باشيم، آنگاه به دروغ و لافی كه مدعيان رهبری و هدايت بشر می‌گويند، بهتر پی می‌بريم. چه اين آيه مشخص می‌كند كه امر هدايت و پرورش همه هستی ، از جمله انسان ، به خدا اختصاص دارد و بس. پس خدايی را كه قرآن نشانه‌هايش را توصيف می‌كند خدايی ناتوانی نيست كه تربيت عالميان را به كارگزارانی واگذار كرده باشد و خود به كنار نشسته باشد، بلكه خدايی كه در اين نخستين سوره قرآن اوصافش توصيف می‌شود آفريننده جهان هستی و مربی و پروردگار همه جهانيان در عوالم گوناگون می‌باشد. رب نيروی خلاقه و پرورش دهنده و هدايتگری است كه با همه ذرات عالم و از جمله انسان هست و از جانب همان نيروست كه زندگانی هست و رشد و تربيت هست و از طريق همين نيروست كه انسان به عالی ترين مقامات روحانی و عرفانی ارشاد می‌گردد. رب همان نيرويی است كه با همه مربيان راستين بشريت می‌باشد، و آن از ديگر نام‌ها و آوازه‌های نيكوی خداست كه در انسان بيش از هر چيز تجلی كرده است.
عالمين جمع عالم است و عالم خود از علم اشتقاق يافته و آن در زبان عرب به معنی علامت و اثر می‌باشد(٦). از اينرو به جهان عالم می‌گويند كه جهان علم خداست و هستی همه علامت و اثر از خالق دارد. اما عالمين جمع است و معنای آن به عوالم متعدد اشاره می‌كند. چنانكه خود قرآن كريم در آيه ٢٤ سوره شعرا می‌فرمايد: ‌«و ما رب العالمين قال رب السموات و الارض و ما بينهما = و پروردگار عالميان كيست؟ گفت پروردگار آسمان‌ها و زمين و آنچه بين آنهاست‌» كه آسمان‌ها عوالم روحانی قدسی و زمين عالم خاك و پستی است و آنچه بين آنهاست از ملكات است كه از ماده تا روح گسترش می‌يابد. اين سخن قرآن تصريح دارد بر اين كه رشد و تربيت در مراحل و مراتب صورت می‌پذيرد و اين قانون ربوبيت الهی است. پس رب العالمين يعنی پروردگاری كه موجودات را در سير عوالم متعدد تربيت می‌كند ، و امر تربيت و پرورش ، از جهان سفلی (ماده) تا به جهان علوی (روحانی) ، به اراده و اداره اوست. از اينرو نخستين آيه سوره فاتحه ستايش كردن را تنها سزاوار كسی می‌داند كه او پروردگار همه موجودات درمراتب و عوالم گوناگون می‌باشد، وآن در حالی است كه اين آيه قرآن ما را با نام و آوازه ديگری از هستی آشنا می‌سازد. چنانكه در ادامه آن به دو آوازه ‌« الرحمن الرحيم ‌» اشاره می‌كند. به اين معنی كه ستايش خاص خدايی است كه هم پروردگار جهانيان و هم هستی بخش و هم مهربان است.
اهل عرفان عالمين را كلا به مراتب دو عالم مختصر كرده‌اند چنانكه می‌گويند: ‌« عالم جسم و عالم روح ‌» و يا ‌« عالم ماده و عالم مجرد‌» و يا‌ « عالم فعل و عالم امر‌» و يا ‌«عالم فانی و عالم باقی ‌» و يا ‌«عالم سفلی و عالم علوی ‌» و يا ‌«عالم كون و فساد و عالم قدس ‌» و يا «عالم دوزخ و عالم بهشت ‌». خواجه حافظ می‌گويد:
هرآنكه راز دو عالم ز خط ساغر خواند
رموز جام جم از نقش خاك ره دانست
 
٢- آن هستی بخش ، آن مهربان
اما تكرار ‌«الرحمن ، الرحيم‌» پس از بسم الله الرحمن الرحيم برای تاكيد دوباره است تا خالق خود را علاوه بر صفت ربوبيت و پروردگاری به آوازه‌های هستی بخشی و مهربانی هم بشناسيم و بدانيم كه ستايش تنها به كسی اختصاص دارد كه او علاوه بر داشتن خصوصيت پروردگاری ، هستی دهنده و مهربان به انسان‌ها نيز می‌باشد. از آنرو انسان ستايش را می‌بايست به خدايی اختصاص دهد كه او را هستی بخشيده و به او مهربان است. چه اگر انسان‌ها معنای اين آيه قران را درك می‌كردند آنگاه اسما و آوازه‌های خدادادی را در خود جستجو می‌كردند كه خدای پروردگار عالميان از ميان همه موحودات آنها را به انسان‌ها بخشيده است. بنابراين گوهری را كه بخشنده هستی به ما بخشيده ، چگونه است كه ما انسان‌ها آنرا به ديگری سزاوار می‌دانيم و معتقد نيستيم كه ما خودمان آن را داريم. اگر ما خدا را به صفت بخشندگی می‌شناسيم ، چگونه است كه گوهر آدميت خودمان را از غير خود (بيگانه) تمنا ميكنيم!؟ به قول حافظ:
سالها دل طلب جام جم از ما ميكرد
آنچه خود داشت زبيگانه تمنٌا ميكرد
گوهری كزصدف كون ومكان بيرونست
طلب از گمشدگان لب دريا ميكرد
براستی چگونه است كه ما انسان‌ها ستايش چنين معبودی را رها می‌كنيم به ستايش ديگری می‌پردازيم !؟ خدای رحمان به ما هويت بخشيده و اسما و آوازه‌های خويش را در هستی ما نهاده و ما را به خود فرا می‌خواند ، آنگاه ما ديگری را ستايش می‌كنيم و از غير سپاسگزاريم !؟ پروردگار عالم ، رب همه اوليا و مربی تمامی پيامبران است و هرآنچه كه به عزيزترين خلقش روا داشته ما را نيز سزاوار آن دانسته است ، پس چگونه است كه ما ارزش‌های خود را نديده می‌گيريم و آنچه را كه به رحمت پروردگارمان نصيبمان شده از خود دريغ كرده به ديگری روا می‌داريم !؟ شگفتا كه برخی از ما انسان‌ها آن گوهران خدادادی را از رهبران سياسی و ملايان و صوفيانی طلب می‌كنيم كه خود در طلب آن گوهران نايافتنی اينك در كناره‌های دريای معرفت گمگشته اند!؟ پس تكرار الرحمن الرحيم تاكيدی است بر بخشندگی و دلسوزی خدا به همه انسان‌ها كه بدانند پروردگار عالم آن نام‌ها و آوازه‌ها را به همه آدميان بخشيده است ، ازآنرو انسان‌ها به خود ارزش بدهند و جز خدای را ستايش نكنند. چراكه بيشتر مردم ارزش‌های والای روحانی را به رهبران سياسی و مذهبی و ملايان و صوفيان اختصاص می‌دهند و هرگز باور ندارند كه مگر خود واجد چنين گوهران گران قدری باشند. اين درحالی است كه قرآن بر خلاف چنين باوری ما را در نخستين آيه نخستين سوره خود به آن بشارت می‌دهد كه پروردگار عالم آن آوازه‌های الهی را به همه انسان‌ها اعم از زن يا مرد، سفيد يا زرد و سرخ و يا سياه يكسان بخشيده تا كه ايشان آن نام‌ها را يادآور شوند و ستايش كنند و قدرشناس گردند و معرفت گيرند و رشد يابند. كه در غير اينصورت رسالت دين شخصيت ساز نخواهد بود. 
 
٣- مالك روز دين
موضوع اين آيه در ادامه همان نكته‌ای است كه در آيه‌های پيشين اشاره شد، به اين سخن كه ستايش مختص خدايی است كه اوعلاوه بر ويژگی‌های پروردگاری و بخشندگی و مهربانی ، مالك روز جزا و حاكم آن نيز می‌باشد. خصوصيتی كه جز پروردگار عالم كسی آنرا دارا نيست. ‌« مالك يوم الٌدين ‌» به آوازه ديگری از اسما خدا اشاره می‌كند تا كه او را به صفت داور و حاكم روز جزا نيز بشناسيم. اشاره ايی كه همراه با تنبيه و آگاهی است تا مگر به رفتار مبالغه آميزمان نسبت به ديگران پی ببريم و بت تراشی و بت پرستی نكنيم. چه بيشتر انسان‌ها در طی زندگانی شان بت‌هايی را ستايش می‌كنند كه سزاوار ستايش نيستند. حال آنكه اين آيات سوره فاتحه ما را با آوازه‌های معبودی آشنا می‌سازد كه او سزاوار ستايش و پرستش است. مالك در لغت به معنی كسی است كه چيزی و ملكی را در تصرف و تملك دارد. چنانكه عرب پادشاه را ملك گويد، كه پادشاه ملك را در تصرف دارد، و مالك و ملك و ملك و ملك و ملكه و مملكت همه از ريشه ملك اشتقاق يافته‌اند و ملك چيزی است كه در آن تصرف كرده باشند. اما مالك يوم الدين به معنای كسی است كه او روز جزا را مالك است يعنی در واقع او در آن روز حاكم و داور و فرمانرواست. چنانكه قرآن در آيه ١٦ سوره مومن (غافر) می‌فرمايد: ‌« لمن الملك اليوم لله الواحد القهار = كيست آنكه روز خدای واحد قهار را مالك است؟‌». از اينرو در معنای مالك مفهوم تصرف و احاطه و قدرت و حكومت مستتر است(٧). مالك يوم الدين تمثيلی است از خورشيد و روز. به اين سخن كه همچنانكه خورشيد مالك و پادشاه روز است و در روز به سبب سيطره حاكميت خورشيد همه چيز روشن و آشكار است ، خورشيد عالم حقيقت و پادشاه ملك هستی هم مالك و حاكم روز جزاست. روزی كه به سبب حضور آن خورشيد و تصرٌف نورش در هر چيز حقيقت هر چيز در پيشگاه آن روشن و آشكار است و چيزی از او مخفی نگردد. چنانكه آيه ١٦ سوره مومن می‌فرمايد: ‌« يوم هم بارزون لا يخفی علی الله منهم شی = روزی كه همه درپيشگاه خداوند پديد می‌آيند و چيزی از ايشان بر خدا پنهان نگردد‌».
يوم در زبان عرب به فاصله ايی از طلوع فجر تا غروب خورشيد گفته می‌شود (٨). يعنی يوم هنگامی است كه پرتو نورانی خورشيد بر سايه‌های تيره شب چيره شده و زمين به نور خورشيد روشن می‌شود. اما شب و روز جهان مادی ما به سبب چرخش زمين و موقعيت زمين ، از اينكه رو به خورشيد و يا پشت به آن باشد، پديدار می‌شود. بنابراين در جهان مينوی ، كه نور خدا در همه جا و همه چيز تصرف می‌كند، می‌بايست هميشه روز باشد. چراكه در آنجا ماده و زمينی نيست كه به دور خود بچرخد، ياكه سايه اندازد كه تاريكی به وجود آيد. پس جهان مينوی شب ندارد، زيرا ماده نيست و تاريكی نيست و به همان سبب چيزی بر خدا پنهان نيست كه نور خدا در همه چيز و همه جا تصرف دارد. روز در اينجا به معنی روز داوری است كه در اشارات ادبی به فردا و يا فردای قيامت هم تعبير شده است. چنانكه حافظ می‌گويد:
فردا كه پيشگاه حقيقت شود پديد
شرمنده رهروی كه عمل برمجاز كرد