IRAN EMROOZ (iranian political Bulletin)

اخلاق، از يكسو، مجموعه اصل ها و قاعده هايي است كه رفتارهاي انساني را نظم ويژه اي مي بخشد و از ديگر سو، به آن بخشي از علم گفته مي شود كه اين اصل ها و قاعده ها را مورد بررسي قرار داده و زمينه مطالعه خود مي سازد.
بررسي علمي اخلاق و امور اخلاقي ، امري است كه ، به دليل ماهيتي و ساختاري ، همچنان در قلمرو فلسفه قرار دارد. اين بخش از فلسفه هم به مرور زمان انسجام هرچه بيشتري يافته و خود را بنام فلسفه اخلاق از ديگر بخش ها جدا نموده است. فلسفه اخلاق ، به دليل تاريخي و موضوعي ، داراي ارتباط خويشاوندي با يزدان شناسي (ته اولوژي) و تمامي شاخه هاي علوم انساني مي باشد. بسياري از مقوله هاي اخلاقي با ياري مستقيم و نامستقيم يزدان شناسان ، روانشناسان و يا فعالين رشته هاي ديگر پرداخته و تعريف شده اند.
چيستي موضوع اخلاق را مي توان ، در يك حالت بسيار كلي ، چنين بيان نمود: آيا هركاري كه بخواهيم و يا هر تصميمي كه بگيريم ، مي توانيم انجام دهيم؟ يا اينكه اصول و نكته هايي واقعي (عيني و معتبر) وجود دارند كه بايد به آنها توجه كنيم؟ آن اصل ها كدامند؟ عينيت و اعتبار آنها چگونه و چيست؟
اخلاق، در مرتبه نخست، درستي كنش ها و تصميم هاي انساني را بگونه اي پرسش وار در برابر خود مي نهد. تصميم و همچنين كنش درست ، آن تصميم و كنشي است كه درستي خود را در برابر ديگران و در يك روند بازخواست از سوي ديگران ، نشان بدهد. يعني ، ادعاي درستي يك تصميم و يك كنش ، بخودي خود و مستقل از " ناظر"، نمي تواند مطرح باشد. اين "ناظر" يا "سوژه " ممكن است خود شخص باشد و يا هر موجود ديگري كه توانايي " نظارت " را دارد. بنابر اين ، درستي هر كنش (و يا اصولن هرگونه تصميمي) در رابطه تنگاتنگي با " نيروي داوري " برخاسته از " توانايي نظارت " كنشگر و يا كنشگران ديگر است. ما انسانها، رفتار و تصميم هاي خود و همنوعان خود را به پرسش گرفته و كيفيت هاي اخلاقي آن را مي سنجيم. ترديدي نيست كه اين نيروي سنجش ، فرآورده ي روندهاي پيچيده و چندين بعدي فردي و اجتماعي هر كدام از ما، به عنوان يك ناظر است.
امكان پرسش در باره چرايي و چگونگي رفتارهاي خود و ديگران ، پايه و زيربناي درك اخلاقي ما انسانها را فراهم نموده است. اين پرسش ، در عمل ، به مفهوم "مسئوليت" جلوه مي نمايد. پس ، هر كنشگري نسبت به كنش ها و تصميم هاي خود "مسئول" است و بايد پاسخگو باشد. پاسخگويي به معني دليل آوري است. دليل آوري هم به اين معني است كه ما با هم در يك ارتباط مشخص وارد شده و تبادل نظر مي كنيم. از همين جاست كه اهميت " گفتمان " براي دريافتن درستي كنش ها و تصميم ها درك مي شود. از اينرو، نيك و بد را نمي توان خواسته ديوانگان و يا دستور دلبخواه اين يا آن كنشگر دانست.
نيكي و شر را مي توان و بايد در يك گفتمان بررسي نمود. بيخود نيست كه آنچه بد و غير اخلاقي است ، نابخردانه هم هست. هر چيز نابخردانه اي از گفتمان گريزان بوده و هيچگونه نقد و بررسي از سوي ديگر ناظران را هم بر نمي تابد. در سطح فردي ، تسليم شدن به خواهش ها و يا انجام رفتاري كه نتوانيم پاسخگوي آنها بوده و مسئوليت آنها را در جمع بر عهده بگيريم ، نمونه اي از كنش هاي نابخردانه است (ما آنچه را مايليم انجام مي دهيم و نه آنچه را كه وظيفه داريم). "وظيفه" به معني كنش بر پايه هنجارها و در چارچوب قاعده ها و قراردادهاست ، اما، " مسئوليت "، طرح حقانيت اجراي وظيفه بر زمينه روابط انساني (در يك گفتمان) است. مسئوليت داراي نمودي دوگانه است: ١- در حالت فردي ، كه مشخص بوده و در رابطه كنشگر با خود و اطرافيان او بازتاب مي يابد. ٢- در شكل جمعي ، كه مجرد بوده و فراي فرديت كنشگر جاي دارد. در اين حالت ، كنشگر از اينكه ديگران در رنج و ستم باشند، احساس رنجيدگي و ستمديدگي كرده و در صدد ياري به آنها بر مي آيد.
چنانچه ديديم ، حوزه فلسفه اخلاق شامل اصول و تئوري هاي اخلاقي مي باشد. اين تئوري ها، بطور سنتي ، در قلمرو فلسفه عملي قرار دارند. البته ، تقسيم بندي هاي زيادي در زمينه اخلاق انجام شده است ، اما، براي راحتي كار، مي توان بخشي از اخلاق را با نام "اخلاق كاربردي" در نظر گرفت. اخلاق، به مفهوم كاربردي آن ، اجراي پرنسيپهاي عمومي را در متن زندگي روزمره و در امور مشخص آن پيگيري مي كند.
فعاليت هاي شغلي در جامعه ، يكي از مهمترين عرصه هايي هستند كه بايد از نظر اخلاقي مورد توجه ويژه اي قرار بگيرند. در ميان مشاغل ، پزشكي يكي از حرفه هايي است كه از ديرباز داراي اخلاق ويژه خود بوده و پزشك را تنها با داشتن اين اخلاق به رسميت شناخته است. شايد از همينروست كه در رابطه با پزشكي و پيامدهاي اجتماعي كه كار يك پزشك (و در نهايت ، سيستم پژوهشي و درماني) دارد، لزوم توجه و رسيدگي هاي اخلاقي در قالب يك نهاد مسئول را مطرح نموده است ، البته جاي پرسش است كه چرا همين رفتار نسبت به رشته هايي چون گزارشگري ، سياست ، رسانه هاي عمومي ،... كه بطور مستقيم در برابر افكار عمومي بوده و نقش تعيين كننده اي در ساختن فضاي فرهنگي دارند، جدي گرفته نمي شود(؟)...
اخلاق پزشكي بخشي از اخلاق كاربردي بشمار مي آيد (ديگر بخش هاي اخلاق كاربردي عبارتند از: اخلاق اجتماعي ، اخلاق سياسي ، اخلاق زيستبومي يا اكولوژيك ، اخلاق علمي ، اخلاق اقتصادي. كه هر يك هم داراي زير مجموعه هايي هستند). اخلاق پزشكي خود را با اين موضوع ها مشغول مي كند: وظيفه يك پزشك ، ارزش و كرامت انساني بيماران ، فن آوري ژنتيك ، آزمايش هاي تجربي بر روي انسانها،.....
در رابطه با بخشي از همين اخلاق پزشكي است كه كميسيون هاي اخلاق تشكيل شده اند. كميسيون اخلاق ، وظيفه ارزيابي جنبه هاي حقوقي و اخلاقي آن دسته از آزمايش هاي تجربي را كه از انسان استفاده مي كنند، بر عهده دارد. شرح وظيفه ها و كار پايه كميسيون اخلاق از سوي اتحاديه جهاني پزشكان تعيين شده است. اين اتحاديه تصميم هاي مبني بر ايجاد كميسيون اخلاق را در ١٨مين گردهمايي خود در ژوئن سال ١٩٦٤در شهر هلسينكي اعلام نمود كه بنام بيانيه هلسينكي مشهور مي باشد. اين بيانيه در نشست هاي بعدي اتحاديه ، در سال هاي ١٩٧٥ و ١٩٨٣ و ١٩٨٩ و ١٩٩٦ در شهرهاي مختلف جهان ، مورد تجديد نظر قرار گرفته و همواره كاملتر شده است.
كميسيون هاي اخلاق داراي حق كنترل و ارزيابي اخلاقي پروژه هاي تحقيقي هستند و بايد تلاش نمايند كه كرامت ذاتي موجود انساني در جريان پژوهش هاي نامبرده آسيبي نديده و آنرا همراه ضمانت اخلاقي و حقوقي در حوزه اختيار خود برآورده سازند.
تركيب اعضاي شركت كننده در اين كميسيون ها بر پايه رعايت تخصص و حضور افراد با جنس و سن هاي مختلف در نظر گرفته مي شود. مشاركت يك فرد عادي جامعه كه در رابطه با هيچ گروه علمي يا اقتصادي نباشد هم در نشست هاي اين كميسيون اجباري است (با برخورداري كامل از همه حقوق يك عضو).
در مجموع ، انسان در دوران كنوني ، نه در حرف ، كه در عمل و نه در مقياس هاي بزرگ، كه حتا در كوچكترين خلوتگاه هاي خود داراي چنان توانايي هايي گرديده كه سبب ايجاد فاصله فزاينده اي ميان كارهاي "ممكن " و كنش هاي " اخلاقي" براي او شده است.
انسان را نبايد تنها گذاشت! هر موجود انساني در هر زمينه اي از فعاليت خود به خرد جمعي وابسته و نيازمند است. اين خرد جمعي در ميدان گفتمان، فعاليتي درخشان مي كند. كميسيون هاي اخلاق با سيستم كنترل و ارايه مشورت هاي خود، پزشك و پژوهنده را در اين شرايط پيچيده تنها نگذاشته و احساس مسئوليت آنها را بيدار نگه مي دارند.